سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور فصلنامه علمی علوم زمین 1023-7429 2026 06 22 Geology, mineralogy, geochemistry, and genesis of Mohammadabad titanium paleoplacer deposit, Sabzevar, NE Iran زمین‌شناسی، کانی‌شناسی، زمین‌شیمی و الگوی تشکیل کانسار تیتانیوم دیرینه پلاسری محمدآباد، سبزوار، شمال‌خاور ایران 246051 10.22071/gsj.2026.573793.2244 FA حسین ابراهیمی گروه پترولوژی و زمین‌شناسی اقتصادی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران مسعود علی‌ پور اصل دانشگاه صنعتی شاهرود حبیب‌الله قاسمی گروه پترولوژی و زمین‌شناسی اقتصادی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران Journal Article 2026 02 03 Mohammadabad titanium paleoplacer deposit is located in the Sabzevar subzone, NE Iran. This deposit occurs as a stratiform within the ore-bearing sandstone horizon of Middle-Late Eocene marly- conglomerate- limestone- sandstone sequences. Oxide minerals observed as stratiform, lenses, and disseminated forms. Oxide mineral assemblages comprise titanomagnetite, ilmenite, and magnetite. Mineral chemistry of the oxide minerals yields TiO2 in the range of 12.87–20.75 wt.% and Fe2O3 from 39.99–64.68 wt.%, values. Comparison of geochemical patterns of elements in sandstones with same patterns in Late Cretaceous mafic-intermediate intrusions of the region, along with the presence of significant amounts of titanomagnetite and magnetite in the mineral composition of these igneous rocks, indicates that the Late Cretaceous monzogabbro, diorite, and monzodiorite intrusions, aged 100 to 75 million years ago, are the probable source rocks of the oxide minerals in the sandstones of southern Sabzevar. These intrusive rocks are outcropped in the form of sill within the Late Cretaceous volcanic-sedimentary sequences in the southern Sabzevar region. The Mohammadabad titanium deposit is a paleoplacer that originated from the weathering and erosion of Late Cretaceous outcropped rocks, and was deposited in the shallow fluvial and coastal environments of the foreland of the Sabzevar ocean basin during Eocene کانسار تیتانیوم دیرینه پلاسری محمدآباد در زیرپهنه سبزوار، شمال‌خاور ایران واقع است. این کانسار به صورت چینه‌کران در افق ماسه‌سنگی کانه‌دار از واحد مارنی-کنگلومرایی-آهکی-ماسه‌سنگی ائوسن میانی- پسین قرار دارد. کانی‌های اکسیدی به شکل چینه‌کران در واحد ماسه‌سنگی و به‌صورت‌های چینه‌سان، عدسی و دانه‌پراکنده مشاهده می‌شوند. کانی‌های اکسیدی شامل تیتانومگنتیت، ایلمنیت، مگنتیت و هماتیت هستند که تیتانومگنتیت بیشترین فراوانی را دارد. مطالعه شیمی کانی‌های اکسیدی (TiO₂ از 87/12 تا 75/20 درصد وFe₂O₃ از 99/39 تا 68/64 درصد) نیز متوسط ترکیب آن‌ها را تیتانومگنتیت نشان می‌دهد. مقایسه الگوهای ژئوشیمیایی عناصر فرعی و کمیاب در ماسه‌سنگ‌های تیتانیوم-آهن‌‌دار ائوسن با همین الگوها در توده‌های آذرین مافیک-حدواسط کرتاسه پسین به همراه وجود مقادیر قابل‌توجهی از تیتانومگنتیت و مگنتیت در ترکیب کانیایی این سنگ‌های آذرین، نشان می‌دهد که توده‌های مونزوگابرویی، دیوریتی و مونزودیوریتی کرتاسه پسین به سن 100 تا 75 میلیون سال پیش، سنگ مادر احتمالی کانی‌های اکسیدی در ماسه‌سنگ‌های جنوب سبزوار هستند. این سنگ‌های نفوذی بیشتر به شکل‌ سیل در میان توالی‌های آتشفشانی-رسوبی کرتاسه پسین در منطقه جنوب سبزوار برون‌زد دارند. کانسار تیتانیوم محمدآباد، کانسار دیرینه پلاسری است که از هوازدگی و فرسایش سنگ‌‌های رخنمون یافته کرتاسه پسین در محیط‌های رودخانه‌ای و ساحلی کم‌عمق دریای پیش بوم حوضه اقیانوسی سبزوار در ائوسن نهشته شده است