فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

مطالعه چینه‌شناسی نهشته‌های کرتاسه بالایی در نواحی خاوری و جنوب خاوری تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سازمان زمین‌شناسی کشور، تهران، ایران
چکیده
به منظور مطالعه چینه‌شناسی نهشته‌های کرتاسه بالایی در نواحی خاوری و جنوب خاوری تهران، پنج برش چینه‌شناسی اندازه‌گیری شده و تعداد ۳۵۰ نمونه در مقاطع نازک مطالعه شده است. این برش‌های چینه‌شناسی از خاور به سوی باختر ناحیه به ترتیب در جنوب باختری روستای ولی‌آباد (واقع در جنوب شهرستان رودهن)، شمال مزرعه دربندک (جنوب روستای باغ گومیش)، شمال روستای قره چشمه (واقع در کوه‌های سه پایه)، کوه اصلی سه‌پایه و کوه زا (خاور روستای مسگر آباد) قرار گرفته‌اند.
بررسی‌های چینه‌شناسی و دیرینه‌شناسی نشان می‌دهد که نهشته‌های کرتاسه بالایی در ناحیه مطالعه شده مربوط به اشکوب‌های کنیاسین فوقانی (؟)، سانتونین و کامپانین می‌باشند. این نهشته‌ها از سه واحد سنگ‌چینه‌ای تشکیل شده‌اند که از قدیم به جدید با عناوین , KU2, KU1 KU3 نام‌گذاری شده‌اند.
قدیمی‌ترین واحد KU1 شامل کنگلومراها، ماسه‌سنگ‌ها و ماسه‌سنگ‌های آهکی قرمز رنگی است که ستبرای آن از خاور به سوی باختر افزایش می‌یابد. قطعات تشکیل‌دهنده کنگلومراهای این واحد حاوی میکروفسیل‌های فراوانی می‌باشد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
Globotruncana lapparenti lap., Glt. marginata, Glt. lap. tricarinata, Stomiosphaera sphaerica, Heterohelix sp.
با توجه به میکروفسیل‌های یاد شده و نیز قرار گرفتن واحد قرمز رنگ مذکور در زیر واحد KU2 به سن سانتونین میانی- بالایی، به نظر می‌رسد که سن آن کنیاسین فوقانی -(؟) سانتونین زیرین باشد.
واحد جوان‌تر بعدی (KU2) شامل آهک‌های بریوزوآ و رودیست‌دار، آهک‌های ماسه‌ای گلوکونی‌دار حاوی اگزوژیراهای فراوان، آهک‌های چرتی و آهک‌های مارنی حاوی خارداران فراوان می‌باشد که به طور هم‌شیب واحد قرمزرنگ زیرین را می‌پوشاند. این واحد در خاور ناحیه از ستبرای بیشتری برخوردار است. در افق آهک‌ماسه‌ای، فسیل Exogyra virgula به فراوانی یافت می‌شود که مبین سن سانتونین است و نیز در بالاترین افق که آهک‌های مارنی را در برمی‌گیرد، خارداران فراوانی از جمله coranguinum Micraster وجود دارد که سانتونین پایانی را مشخص می‌سازد. بنابراین واحد KU2 می‌تواند مربوط به سانتونین میانی و بالایی باشد.
جوان‌ترین واحد کرتاسه بالایی ستبرایی از آهک‌های مارنی و ماسه‌ای گلوبوترونکانادار است ( واحد(KU3 که در برش‌های دربندک و کوه اصلی سه‌پایه از گسترش خوبی برخوردار می‌باشد و با میکروفسیل‌های زیر سن کامپانین را نشان می‌دهد.
Globotruncana cf. elevata, Glt. cf. conica, Glt. arca, Bolivinoides aff. postulata, Calcisphaerulidae.
این بررسی نشان می‌دهد که واحدی تحت عنوان K2a (دلنباخ ١٩٦٤) به سن تورونین در ناحیه بررسی شده وجود ندارد و نیز برخلاف بررسی قبلی نهشته‌های سانتونین (آهک ماسه‌ای اگزوژیرادار KU2) با ستبرای قابل توجه در کوه سه‌پایه وجود داشته و اثری از دگرشیبی دیده نمی‌شود.
موضوعات

آلنباخ، پ.، ١٣٤١. زمین‌شناسی و سنگ‌شناسی دماوند و اطراف آن، سازمان زمین‌شناسی کشور (ترجمه ع. انتظام و م. مهرنوش).
ایران‌پناه، ا.، ۱۳۶۱ اصول چینه‌شناسی، انتشارات دانشگاه تهران شماره ۱۳۱۰.
بربریان، م. و دیگران، ١٣٦٤. پژوهش و بررسی لرزه زمینساخت ایرانزمین (بخش پنجم)، سازمان زمین‌شناسی کشور، گزارش شماره ٥٦.
حقی پور، ع. و دیگران، ١٣٦٦. نقشه زمین‌شناسی ۱:۲۵۰،۰۰۰ تهران سازمان زمین شناسی کشور.
خسروتهرانی، خ.، ۱۳۵۳. چینه‌شناسی، انتشارات دانشگاه تهران شماره ۱۴۵۲.
خسروتهرانی، خ.، ١٣٦٠. شناخت رخساره‌های رسوبی در مقیاس میکروسکوپی، انتشارات دانشگاه تهران، شماره ۱۷۹۱.
سازمان حفاظت محیط زیست و دانشکده منابع طبیعی، ۱۳۶۵. طرح جامع پارکداری پارک‌های ملی سرخه حصار و خجیر.
سازمان نقشه‌برداری کشور، ١٣٤٧. نقشه توپوگرافی ۱:۵۰،۰۰۰ شرق تهران.
سیدامامی، ک.، ۱۳۵۱ .کرتاسه بالایی در ایران، نشریه دانشکده فنی دانشگاه تهران، شماره ۲۲.
کلانتری، ا.، ۱۳۶۵. رخساره‌های میکروسکپی سنگ‌های کربناته ایران، شرکت ملی نفت ایران، نشریه شماره ۱۱.
کیمیایی، ع.، ۱۳۵۶ . سنگواره‌های ذره بینی، انتشارات دانشگاه تهران شماره ۱۱۶۵.
نبوی، م.، ۱۳۵۵ دیباچه‌ای بر زمین‌شناسی ایران، سازمان زمین‌شناسی کشور.
 
Alavi, M. & Flandrin, J., 1970, La limite Paleogeographique des domains de l'Elbourz et de l,Iran central dans la region de Djam (Kepartment de Semnan, Iran). C.R. Acad. Sci, Paris, Ser. D, V. 270, pp. 1424-1426
Allenbach, p., 1966, Geologie und Petrographie des Damavand und seiner Umgehung (Zentral Elburz), Iran. Eiden. Tech. Hochsch., Univ. Zurich, Mitt. Geol. Inst., N. F. 63, 144 pp.
Assereto, R. & Ippolito, I., 1964, Osservazioni Preliminar sul cretaceo della bassa valle del Lar (Elburz centrale, Iran). Riv. Ital. Paleont. Strat. V. 70, no.4, pp. 1133- 1182
Assereto, R., 1966, Geological map of upper Djadjerud und Lar valleys (central Elburz, Iran). Inst. Geol, Univ. Milano, Serie G, Publ. no. 232, 86 pp.
Bozorgnia, F., 1964, Microfacies and micro organisms of Paleozoic through Tertiary Sediments of some Parts of Iran. Nat, Iran. Oil. Co.
Cushman, J. A., 1958, Foraminifera, their classification and Economic use. Fourth Ed., Harvard Univ.
Dellenbach, J., 1964, Contribution a l'etude geologique de la region situee a l'est de Teheran (Iran). These de doct.; Fac. Sic., Univ. Strasbourg (France), 117 pp.
Engalenc, M., 1968, Contribution a la Geologie, Geomorphologie, Hydrogeology de la region de Tehran (Iran). C. E. R. H., Montpellier, France, 365 pp.
Gansser, A. & Huber, H., 1962, Geological observations in the central Elburz, Iran. Schw. Min. petr. Mitt., V. 42(2), pp. 583-630 G. S. I. (Geological survey of Iran), 1972, Central Alborz map series, 1:100,000, Damavand sheet. Geological Survey of Iran, Tehran.
Khosrow Tehrani, Kh., 1977, Etude Stratigraphique du cretace Sup et du paleocene de 1'Iran central, region comprise entre Esfahan, Djandaghet Yazd, these de doct. d'Elat, Paris.
Krumbeck, L., 1922, Stratigraphisch Ergebnisse Von Neider mayer's Reise durch Persien: Zentralbl. Min, etc. Abt B., 1922, no. 1. pp. 19-23.
Mehrnush, M. & Partoazar, H., 1977, Selected Microfauna of Iran. Geol. Surv. of Iran, Rep. no. 33.
Moor, R. C. & others, 1964, Treatise on Invertebrate Paleontology (Parts C, N, S, T, U, V). Geol. Soci. of America & Univ. of Kansas.
Murray, J. W., 1985, Atlas of Invertebrate macrofossils. Longman.
Nazemi, F. & Grubic, A., 1959, Note preliminaire Sur le Cretace a Rudistes de l'Anti- Alborz (Elbourz) Occidental (E et SE de Tehran, Iran): Bull. Soc. Geol. France, Ser. 7, V.1, no. 9, p. 944-953.
Riviere, A., 1934, Contribution a l'etude geologique de l'Anti- Elbourz. Rev. Geogr. phys. Geol. Dyn. 7, pp. 277-298
Seyed- Emami, K. & Brants, A. & Bozorgnia F., 1971, Contributions to the Paleontology and stratigraphy of Iran, Part 2. Geol. Surv. of Iran, Rep. no. 20, pp. 5-40
Steiger, R., 1966, Die Geologie der West- Firuzkuh- Area (Zentral Elburz/ Iran). Eidgen, Tech. Hochsch., Univ. Zurich, Mitt. Geol. Isnt., N. F. 68, 145pp.
Stocklin, J. & Setudehnia, A., 1971, Stratigraphic Lexicon of Iran. Geol. Surv. of Iran, Rep. no. 18.
Sussli, P. E., 1976, The Geology of the Lower Haraz Valley Area, Central Alborz, Iran. Geol. Surv. of Iran, Rep. no. 38
دوره 3، شماره 11
بهار 1373، سال سوم، شماره 11
تابستان 1373
صفحه 34-49