فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

کانه‌زایی طلا در پهنه‌های برشی شکل‌پذیر و شکنای کانسار چاه‌باغ، منطقه معدنی موته، پهنه سنندج- سیرجان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه زمین‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
کانسار طلای چاه­‌باغ در بخش مرکزی پهنه سنندج- سیرجان و در 60 کیلومتری جنوب­ باختری دلیجان، در منطقه معدنی موته قرار دارد. واحدهای سنگی رخنمون­یافته در منطقه که در حد رخساره شیست­ سبز-آمفیبولیت زیرین دگرگون شده­‌اند، شامل مجموعه‌­ای از سنگهای آتشفشانی اسیدی و آتشفشانی- رسوبی دگرگون­ شده و دگرشکل با امتداد عمومی شمال­ خاوری- جنوب ­باختری هستند که توده‌­های نفوذی بازی (دایک و سیل) در آنها نفوذ کرده‌اند. سن این واحدها به دونین و حتی قدیمی­‌تر نسبت داده شده است. توالیهای سنگی رخنمون­ یافته در منطقه، تحت تأثیر فازهای متعدد و شدید دگرشکلی، نظم و ترتیب اولیه خود را از دست داده و ساختارها و فابریکهای متفاوتی را به وجود آورده‌­اند. مهم­ترین دگرشکلی و ساختار اصلی منطقه تحت تأثیر پهنه برشی شکل‌­پذیر از نوع معکوس با مؤلفه راست‌گرد و روند ساختاری WNW (N280-290º) حاصل شده است. آثار این دگرشکلی به صورت میلونیتی­‌شدن سنگها، گسترش برگوارگی غالب میلونیتی، خطواره کششی نافذ، چینهای جناغی و ... در سنگها تظاهر نموده است.  کانه­‌زایی طلا در پهنه‌­های برشی شکل‌­پذیر و شکنا رخ داده است. بیشترین تمرکز کانه­‌زایی طلا در پهنه‌­ای به درازای یک کیلومتر و پهنای متوسط تا 60 متر، در امتداد شمال­ خاوری-جنوب ­باختری (N40-50E)، در پهنه برشی شکل‌­پذیر دیده می­‌شود. این تیپ کانه‌­زایی که برای اولین ­بار در چاه‌­باغ معرفی می‌­شود، ژئومتری عدسی­ شکل و شیبی به سمت شمال­ باختری (N60-80W) دارد. نتایج حاصل از نمونه­‌های برداشت­ شده از بخشهای سیلیسی­ شده این پهنه، میزان طلا را بین 13/2-1/8 گرم در تن نشان داده است. دگرشکلی در این پهنه به صورت پروتومیلونیت، میلونیت و اولترامیلونیت می­‌باشد. کانه‌­زایی تیپ شکنا، در امتداد گسلهای عادی با روند N40W و شیب مایل به سمت شمال­ خاوری رخ داده است. این تیپ کانه‌زایی شامل پهنه­‌های سیلیسی- سولفیدی طلادار است. پهنه اصلی سیلیسی- سولفیدی طلادار چاه‌­باغ 100 متر درازا و 5-3 متر ضخامت داشته و دارای راستای عمومی N35W می­‌باشد. نتایج حاصل از نمونه­‌های برداشت­‌شده از این پهنه سیلیسی- سولفیدی، میزان طلا را تا 1/82 گرم در تن نشان داده است. واحدهای سنگی دربرگیرنده این پهنه‌­ها به طور عمده سنگهای آتشفشانی اسیدی و آتشفشانی- رسوبی دگرگونی (متاریولیت و فلسیک­شیست) کاملاً دگرشکل می‌­باشند. واحدهای فوق در پهنه‌­های برشی تحت تأثیر دگرسانی قرار گرفته‌­اند. شدت و نوع دگرسانی در واحدهای مختلف، متفاوت است. از مهم‌­ترین دگرسانیها می­‌توان به دگرسانی سریسیتی، کائولینیتی، اپیدوتی، تورمالینی، سیلیسی و سولفیدی اشاره کرد. دگرسانیهای سیلیسی و سولفیدی بیشترین گسترش را در بخشهای داخلی پهنه­‌های برشی داشته و منطبق بر پهنه‌­های کانه‌دار هستند. بررسیهای انجام‌­شده نشان­ دهنده ارتباط مکانی و زمانی دگرسانی با دگرشکلی است. از نظر مکانی، این ارتباط توسط انطباق پهنه‌­بندی دگرسانی و دگرشکلی مشخص می­‌شود. از سوی دیگر، فضاهای خالی که طی دگرشکلی شکل‌­پذیر و فرایند میلونیتی ­شدن به وجود آمده و کاملاً   هم­روند با برگوارگی است و نیز ریزشکستگیهای موجود در پورفیروکلاستها که در حین جریان کاتاکلاستیک بلورها ایجاد شده‌­اند، هر دو توسط کوارتزها و پیــریتهای مرحله گرمابی به طور هم­زمان پر شده‌­اند، بیانگر همبستگی زمانی دگرسانی و دگرشکلی می‌­باشد. نکته جالب این که، تغییرات عیار طلا با دگرشکلی و دگرسانی ارتباط نزدیک دارد. به طوری که عیارهای بالای طلا به بخشهای سیلیسی و سولفیدی­ شده به شدت دگرشکل (میلونیتی و اولترامیلونیتی) و پهنه‌های سیلیسی- سولفیدی طلاداری که در بخشهای داخلی پهنه­‌های دگرسانی قرار گرفته‌­اند، تعلق دارند. کانی‌شناسی ماده معدنی بسیار ساده بوده و در نوع شکل­‌پذیر شامل پیریت و کلکوپیریت و در نوع شکنا شامل پیریت، آرسنوپیریت و کلکوپیریت است. هیدروکسیدهای آهن و دیگر محصولات هوازده، این سولفیدها را در پهنه­‌های دگرسانی همراهی می‌کنند. بر اساس مطالعات میکروسکوپی، کوارتز مهم‌­ترین کانی سنگ­ساز در کانسار چاه‌­باغ است و به صورت سه نسل، به ترتیب کوارتز پیش از دگرشکلی، کوارتز مرحله اول گرمابی و کوارتز گرمابی همراه با سولفید (مرحله تأخیری) مشاهده می­‌شود. بر اساس این مطالعات و بر مبنای روابط بافتی، کانیهای سولفید­ی را می‌توان به دو نسل تفکیک کرد: سولفیدهای نسل اول شامل پیریت، آرسنوپیریت و کلکوپیریت، درشت­‌دانه و شکل‌­دار بوده و به صورت دانه‌­های مجزا یا در امتداد سطوح ضعف (مانند شکستگیها یا مرز دانه‌­ها) کوارتزهای نسل دوم و کوارتزهای پیش از دگرشکلی دیده می­‌شوند. سولفیدهای نسل دوم با پیریت و کلکوپیریت ریزدانه و بی­‌شکل مشخص شده و به صورت دانه‌­پراکنده و بدون هیچ­گونه نشانه دگرشکلی، در سنگهای دگرسان­ شده مشاهده می‌­شوند. بر اساس مطالعات میکروسکوپی نمونه‌­های تهیه­‌شده از بخشهای پرعیار، طلا به صورت آزاد، چه درون باطله سیلیسی و چه در حاشیه کانیـهای سولفیدی دگرسان ­شده، مشاهده نگردید. اما تجزیه الکترون­ میکروپروب و میکروسکوپ الکترونی نمونه‌ها نشان‌­دهنده حضور طلا به صورت درگیر در شبکه کانیهای سولفیدی است. بر اساس این مطالعات، طلا با هر دو فاز پیریت و کلکوپیریت مشاهده می­‌شود. همچنین این مطالعات بیانگر حضور نقره به صورت درگیر در شبکه کانیهای سولفیدی و به شکل آزاد در باطله سیلیسی است. مطالعه نمونه‌های برداشت­‌شده در راستای مقاطع لیتوژئوشیمیایی عمود بر روند پهنه‌­های کانه­‌دار نشان­ می‌­دهد که در بین عناصر اصلی، سیلیسیم و هم­روند با آن تیتانیم، گوگرد و آهن و در بین عناصر فرعی، آرسنیک، مولیبدن، تنگستن و کروم، در بخشهای به شدت دگرشکل و دگرسان­‌شده، همراه با افزایش طلا افزایش می­‌یابند. بر اساس این مطالعات، در بین عناصر REE، عناصر خاکی کمیاب سبک (به جز Eu) در نمونه‌­های به شدت سیلیسی و سولفیدی­ شده دارای عیارهای بالای طلا، غنی­‌شدگی نشان می­‌دهند. مطالعات انجام ­شده در مقیاسهای مختلف، عوامل کنترل ­کننده تمرکز کانه­‌زایی در کانسار چاه‌­باغ را پهنه‌­های برشی (شکل‌­پذیر و شکنا) و دگرسانی (سیلیسی و سولفیدی) نشان می­‌دهد. نتایج این مطالعات و همچنین مقایسه ویژگیهای اصلی کانسار چاه‌­باغ با کانسارهای طلای تیپ کوهزایی حاکی از آن است که کانسار چاه‌­باغ از نظر ویژگیهای زمین­‌شناسی و کانه‌­زایی، بیشترین شباهت را  با این تیپ از کانسارهای طلا دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


حسنی، ح.، محجل، م.، صدیق، م.، 1381- تحلیل ساختاری سنگ­های دگرگونه منطقه موته (خاور گلپایگان) و ارتباط آن با کانی­‌سازی طلا، امیرکبیر، سال سیزدهم، شماره 50، صص 233-225.
حیدری، س. م.، 1383- کانی­‌شناسی، ژئوشیمی و فابریک کانه­‌زائی طلا در پهنه برشی خمیری منطقه کرویان (جنوب­ غرب سقز، استان کردستان). پایان‌­نامه کارشناسی­ ارشد، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت­ مدرس.
حیدری، س. م.، راستاد، ا.، محجل، م.، نبیان، ا.، 1381- رخداد کانه‌­زائی طلا در پهنه برشی دگرسان کرویان. بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین‌­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
راستگوی مقدم، غ. ر.، رشیدنژاد عمران، ن.، راستاد، ا.، برنا، ب.، 1382- کانه‌­زائی طلا در پهنه­‌های برشی منطقه معدنی زرترشت در زون سنندج-سیرجان (جنوب­ غرب سبزواران). بیست و دومین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین­‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
رشیدنژاد عمران، ن.، 1381- پترولوژی و ژئوشیمی سنگ­های متاولکانو-سدیمنتری و پلوتونیک منطقه موته (جنوب دلیجان) با نگرشی ویژه به خاستگاه و کانی­‌سازی طلا. رساله دکتری، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت­ مدرس، 404 ص.
صدیق، م.، 1378- تحلیل ساختاری سنگ­های دگرگونه در ناحیه موته. پایان­‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت مدرس، 93 ص.
کوهستانی، ح.، 1383،- زمین‌­شناسی، کانی­‌شناسی، ، ژئوشیمی و فابریک کانه‌زایی طلا در پهنه­‌های برشی ناحیه چاه‌­باغ در منطقه معدنی موته (جنوب­ غرب دلیجان، استان اصفهان). پایان‌­نامه کارشناسی­ ارشد، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت­ مدرس.
کوهستانی، ح.، راستاد، ا.، رشیدنژاد عمران، ن.، 1382- کانه­‌زائی طلا در پهنه‌­های برشی خمیری و شکنای ناحیه چاه‌­باغ، منطقه معدنی موته (جنوب‌­باختری دلیجان، اصفهان). بیست و دومین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین­‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
کوهستانی، ح.، راستاد، ا.، رشیدنژاد عمران، ن.، محجل، م.،a 1383- دگرشکلی، دگرسانی و نقش آنها در کانه­‌زائی طلا در پهنه­‌های برشی کانسار چاه‌­باغ، بیست و سومین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین­‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
کوهستانی، ح.، رشیدنژاد عمران، ن.، راستاد، ا.، b1383- تحولات ژئوشیمیایی عناصر اصلی و فرعی و ارتباط آنها با کانه‌­زائی طلا در پهنه­‌های برشی کانسار چاه‌­باغ، بیست و سومین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین­‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
محجل، م.، شمسا، م. ج.، 1380- فابریک سنگ­های طلادار منطقه کرویان. نوزدهمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین­‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
Bierlein, F. P., Crowe, D. E., 2000- Phanerozoic Orogenic lode gold deposits. Rev. Econ. Geol. 13: 103-139
Bierlein, F. P., Christie, A. B., Smith, P. K., 2004- A comparison of orogenic gold mineralisation in central Victoria (Aus.), Western South Island (N.Z.) and Nova Scotia (Can.): implication for variation in the endowment of Paleozoic metamorphic terrains. Ore Geol. Rev. Article in press.
Ferkous, K., Leblanc, M., 1995-Gold mineralization in the West Hoggar shear zone, Algeria, Min. Dep.., 30: 211-224.
Goldfarb, R. J., Groves, D. I., Gardoll, S., 2001- Orogenic gold and geologic time: a global synthesis. Ore Geol. Rev. 18: 1-75.
Goujou, J. C., Golberg, J.M., Leyreloup, A.F., 1988- Reaction de decarbonation et de formation de biotite et de plagioclase ou de plagioclase et defeldspath K dans les roches calcaro-pelitiques de la Ballongue (zone Nord Pyreneenne). C.R. Acad. Sci. Paris 307/11:39-44
Groves, D. I., Goldfarb, R. J., Gebre-Mariam, M., Hagemann, S. G. Robert, F., 1998- Orogenic gold deposits: a proposed classification in the context of their crustal distribution and relationship to other gold deposit types.Ore Geol.Rev.13: 7-27.
Groves, D. I., Goldfarb, R. J., Robert, F., Hart, C.J.R., 2003- Gold deposits in metamorphic belts: overview of current understanding, outstanding problems, future research and exploration significance. Econ. Geol. 98: 1-29
Kerrich, R, Wyman, D. A., 1990- The trace element systematizes of igneous rocks in mineral exploration: an overview. Geol. Assoc. Can., Geol. Short Course Notes 12, pp. 1-50
Kerrich, R., Goldfarb, R. J., Groves, D. I., Garwin, 2000- The geodynamic of world-class gold deposits: characteristics, space-time distribution and origins. In: Hagemann, S. G., Brown, P.E., (ed.), Gold in 2000, Rev. in Econ. Geol. 13: 501-551
Kolb, J., Kisters, A. F. M., Meyer, F. M., Siemes, H., 2003-Polyphase deformation of mylonites from the Renco gold mine (Zimbabwe): identified by crystallographic preferred orientation of quartz. J. Struc. Geol. 25: 253-262
Lobato, L. M., Viera, F. W. D. R., Rebeiro-Rodrigues, L. C., Pereira, L. M. M., Menezes, M. G. D., Junqueira, P. A., Pereira, S. L. M., 1998- Styles of hydrothermal alteration and gold mineralizations associated with the Nova Lima group of the Quadrilatero Ferrifero: part 1, description of selected gold deposits. Revista Brasileira de Geociencias 28: 339-354
Mather, G.D., 1970-The biotite isograd and the lower greenschist facies in the Dalradian rocks of Scotland.J.Petrol.11:253-275
Moritz, R. & Ghazban, F., 1995- Gold mineralisation in the Precambrian basement of the Zagros Belt, Esfahan Province, Iran, Min.  Dep., Pasava, Kribek & Zak (ed). pp. 161-164
Moritz, R. & Ghazban, F., 1996-Geological and fluid inclusion studies in the Muteh gold district, Sanandaj-Sirjan zone, Esfahan Province, Iran,  Schweiz  Mineral. Petrogr. Mitt. 76: 85-89
Novgorodova, M. I., Veretennikov, V. M., Boyarskaya, R. V., Drynkin, V. I., 1984- Geochemistry of trace element in gold-bearing quartz. Geochem. Int. 21: 101-113
Phillips, G. N., Groves, D. I., 1983- The nature of Archean gold bearing fluids as deduced from gold deposits of western Australia. J. Geol. Soc. Aus. 30: 25-39
Sibson, R. H., Scott, J., 1998- Stress/fault controls on the containment and release of overpressured fluids: Examples from gold-quartz vein systems in Juneau, Alaska, Victoria, Australia and Otago, New Zealand. Ore Geol. Rev. 13: 293-306
Twiss, R. J., Moores, E. M., 1992- Structural geology. W. H. Freeman and Com. New York, 415 p.
Uemoto, T., Ridley, J., Mikucki, E., Groves, D. I., Kusakabe, M., 2002- Fluid chemical evolution as a factor in controlling the distribution of gold at the Archean Golden Crown lode gold deposit, Murchison province, Western Australia. Econ. Geol. 97: 1227-1248
Worku, H.,1996- Structural control and metamorphic setting of the shear zone-related Au vein mineralization of the Adola Belt (southern Ethiopia) and its tectono-genetic development. J. African. Earth Sci. 23: 383-409 .
Zhang, L., Shen, Y., Ji, J., 2003- Characteristics and genesis of Kanggur gold deposit in the eastern Tianshan mountains, NW China: evidence from geology, isotope distribution and chronology. Ore Geol. Rev. 23: 71-90
Zhou, Y., Wang, Z., 1999- Altered ductile shear zone host type of gold deposits from south China: a case study. J. Geoscience. of China 1: 23-38
دوره 15، شماره 60
تابستان 85، سال پانزدهم، شماره 60
تابستان 1385
صفحه 142-165