فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

نقش نوزمین ساخت در تکامل سامانه‌های رودخانه‌ای در کواترنر مطالعه موردی رودخانه‌های دامنة شمالی میشوداغ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه پژوهشی جغرافیا، دانشگاه تبریز
چکیده
رشتة کوهستانی میشوداغ ، با امتداد خاوری- باختری و در حدفاصل دشت مرند و جلگة شبستر، در شمال باختر ایران واقع شده است. واحدهای توپوگرافی و زمین شناسی منطقه به وسیلة گسل شمالی میشو و گسلهای دیگر، که در جهت خاوری- باختری کشیده شده‌اند، ازهمدیگر جدا می‌شوند. دامنة شمالی این کوهستان، سرچشمة رودخانه‌هایی دائمی است که درجهت جنوب به شمال جریان دارند. این رودخانه‌ها در انتهای حوضة آبریز خود و پیش از ورود به دشت مرند، ساختارهای زمین شناسی وگسلهای مهم منطقه را به صورت عرضی قطع کرده‌اند.
به منظور دستیابی به هدف اصلی این مقاله، یعنی ارزیابی نقش نوزمین ساخت در سامانه‌های رودخانه‌ای منطقه، بازسازی شبکة رودخانه‌ای در گذشته بر مبنای شواهد زمین شناسی و زمین ریخت شناسی امری ضروری بود. مستندات این شواهد از راه تفسیر نقشه‌های زمین شناسی و توپوگرافی، عکسهای هوایی و بویژه بازدیدهای مکرر میدانی به دست آمد. براساس نتایج این بازسازی، منطقة مورد مطالعه در پلیو- پلیستوسن سه مرحلة اصلی را پشت سر گذاشته است. مرحلة اول با به جاگذاری رسوبات کنگلومرایی نیمه متراکم در قالب مخروط افکنه‌هایی در امتداد گسل شمالی میشو در طول پلیو- پلیستوسن مشخص می‌شود. مرحلة دوم با بالاآمدگی رسوبات پلیو- پلیستوسن، جداشدگی آنها به واسطة یک درة ناودیسی از بدنة اصلی کوهستان میشو و تشکیل ناهمواریهای مستقل از کوهستان میشوداغ (تاقدیس) در آن سوی درة ناودیسی و به تبع آن تطبیق مسیر رودخانه‌ها با درة ناودیسی همراه بوده و مرحلة سوم، با ایجاد گسلهایی عمود بر پیکرة ناهمواریهای جدید شمال درة ناودیسی، تطبیق رودخانه‌ها با مسیر این گسلها وتشکیل مخروط افکنه‌های جدید شناخته می‌شود.
شواهد نوزمین ساخت که به صورت مایل شدن رسوبات پلیو- پلیستوسن، انحراف رودخانه‌ها از مسیر اصلی، تطبیق یا عدم تطبیق شبکة آبراهه‌ای با ساختار زمین ساختی و زمین شناسی، ویژگیهای ریخت سنجی حوضه‌ها و موقعیت و ریخت شناسی مخروط افکنه‌ها ظاهر شده است، همگی دلالت بر واکنش سامانه‌های   رودخانه‌ای به فعالیتهای زمین ساختی در طول پلیستوسن و هولوسن دارند. لذا می‌توان گفت که در بخش خاوری دامنة شمالی میشوداغ، زمین ساخت تنها عامل مؤثر در جایگزینی و موقعیت سامانه‌های رودخانه‌ای است.    
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسدیان و همکاران، 1373-  نقشة زمین‌شناسی به مقیاس 1:100000  مرند. سازمان‌زمین‌شناسی کشور.
جعفرخانی، ع.، 1374- بررسی پترولوژی و ژئوشیمی توده‌های گرانیتوئیدی جنوبغرب مرند و سنگهای مجاور با نگرش به پتانسیل کانی سازی آن(در محدودة روستاهای محبوب‌آباد، پیربالا و عیش آباد). پایان نامة کارشناسی ارشد. دانشکدة علوم، دانشگاه تبریز.
جعفری امامزاده، ف.، 1376- پژوهش در عوامل مورفوژنز چالة مرند. پایان نامة کارشناسی ارشد. دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
حسامی، خ.،کارخانیان،آ. و جمالی، ف.، 1375- گزارش مقدماتی شناسایی تعدادی از گسلهای فعال منطقة آذربایجان . مؤسسة بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله.
خیام، م.، 1365- مبانی ژئومورفولوژی (ترجمه)، چاپ دوم، انتشارات نیما.
خیام، م. و مختاری ، د.،1382 - ارزیابی عملکرد فعالیتهای تکتونیکی بر اساس مرفولوژی مخروط افکنه‌ها(مورد نمونه: مخروط افکنه‌های دامنة شمالی میشو داغ).  پژوهشهای جغرافیایی، شمارة 44، صص 10-1.
رجایی اصل، ع.، 1372- اسناد و روش برای تفسیر نقشه(جغرافیا و زمین شناسی).انتشارات دانشگاه تبریز.
رضایی مقدم، م. ح.، 1374- پژوهش در تشکیل کوهپایه‌ها و دشتهای انباشتی دامنة جنوبی میشو داغ، با تاکید بر فورموکلیما ومورفوتکتونیک. پایاننامة دکتری. دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
روستایی، ش.، 1379- پژوهش در دینامیک لغزشهای زمین وعلل وقوع آنها با استفاده از روشهای مورفومتری درحوضة اهرچای. پایان نامة دکتری دانشکدة علوم انسانی واجتماعی، دانشگاه تبریز.
وزارت نیرو؛ 1364- گزارش مطالعاتی سازمان آب منطقه ای آذربایجان شرقی.
مختاری ، د.، 1376- تحلیل برخی از مسائل مورفودینامیک دامنة شمالی میشو و دشت سیلابی کشکسرای. پایان نامة کارشناسی ارشد. دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
مختاری ، د.، 1379- آسیب پذیری سکونتگاههای واقع در مسیر خطوط گسل و عمران روستایی. مجله مسکن و انقلاب (پائیز و زمستان)، صفحه 74-70.
مختاری ، د.، 1380- گسل شمالی میشو و نقش آن در مورفولوژی دامنة شمالی میشو داغ (آذربایجان- ایران). مجموعه مقالات دومین کنفرانس زمین شناسی و محیط زیست ایران، جلد دوم، صفحه 813-801. دانشگاه تربیت مدرس.
مختاری، د.،1381الف-  عوامل مؤثر در گسترش و تکامل مخروط افکنه‌های کواترنری در دامنه شمالی میشو داغ (آذربایجان- ایران) و ارزیابی توانهای محیطی آن. پایان نامه دورة دکتری. دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز.
مختاری ، د.، 1381ب- نقش فعالیتهای تکتونیکی درتکامل مخروط‌افکنه‌های دامنة شمالی میشوداغ،شمال غرب .فضای جغرافیایی ،شمارة 5.
Bull, W.B. and McFadden,L.,1977- Tectonic geomorphology north and south of the Garlock fault, California. In: Dohring , D.O.(ed.),Geomorphology in arid regions.Publ. In geomorphology,State University of New York,Binghamton,pp.115-138.
Bull, W.B., 1972- Recognition of alluvial fan deposits in the stratigraphic record. In: Rigby, J.K., and Hamblin, W.K. (eds.). Recognition of Ancient Sedimentary Environments: EPM Special Publication 16, p. 63-83.
Garcia,A.F., Zhu,Z., KuT.L., Sanz de Galdeano,C., Chadwick,O.A.,Chacon Montero, J., 2003- Tectonically driven landscape development within the eastern Alpujarran Corridor, Betic Cordillera, SE Spain (Almeria): Geomorphology 50. p. 83-110.
Garcia-Melendez, E., Goy, J. L., Zazo, C., 2003- Neotectonics and plio-Quaternary landscape development within the eastern Huercal-Overa Basin ( Betic Cordilleras, southeast Spain): Geomorphology 50. p. 111- 133.
Guccione,M.J., Mueller,K., Champion,J., Shepherd, S., Carlson,S.D., Odhiambo,B., Tate,A,. 2001- Stream response to repeated coseismic folding, Tiptonville dome, New Madrid seismic zone. Geomorphology ,43,p. 313-349
Harvey , A. M.,Wells,S.G.,1987- Response of Quaternary Fluvial systeme to differential epiorogenic uplift: Aguas and Feos river systems, southern Spain. Geology 15, p.689-693.
Harvey, A.M., 1989- The occurrence and the role of arid zone alluvial fans. In: Thomas, D.S.G. (ed.). Arid Zone Geomorphology: New York, Wiley, p. 136-158.
Harvey, A.M., 1996- The role of alluvial fans in the mountain fluvial Systems of southeast Spain: Implications of Climatic Change: Earth Surface Processes and Land forms, Vol. 21. p. 543-553.
Harvey, A. M., Foster, G., Hannam, J., Mather, A. E., 2003- The Tabernas alluvial fan and lake system, southeast Spain: applications of mineral magnetic and pedogenic iron oxide analyses towards clarifying the Quaternary sediment sequences: Geomorphology 50. p. 151-171. Geomorphology 50. p. 203-225.
Keller,1986- Investigation of active tectonics: use of surficial processes. In:Wallace, R.E. (ed.), Active tectonics.Washington, DC National Academy Press, pp. 136-147.
Keller, E.A., Pinter, N.,1996- Active tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape. Prentice Hall, Pup.
Lecce, S.A., 1990- The alluvial fan problem. In:A.H. Rachocki and M.Church (eds.). Alluvial fans: A field approach. John Wiley & Sons. p. 3-24.
Li, y., yang, J., Tan, L., Duan, F.,  1999- Impact of tectonics on alluvial landforms in the Hexi Corridor, Northwest China: Geomorphology 28. p. 299-308.
Ramirez- Herrera, M.T., 1998- Geomorphic assessment of active tectonics in the Acambay graben, Mexican Volcanic belt. Earth surface processes and landforms. Vol. 23, 317-322.
Schoorl, J. M., Veldkamp, A., 2003- Late Cenozoic landscape development and its tectonic implications for the Guadalhorce valley near Alora (Southern Spain):  Geomorphology 50. p. 43-57.
Schumm,S.A.,1977- The fluvial system.Wiley, New York, 338 pp. 
Schumm,S.A.,1986- Alluvial river response to active tectonics. In: Active  tectonics: Studies in Geophysics. National Academy Press, Washington DC.
Silva,P.G., Goy, J. l., Zazo,C., Bardaji, T.,2003- Fault-generated mountain fronts in southeast Spain: geomorphologic assessment of tectonic and seismic activity.
Snyder,N.P.,Whipple,K.X.,Tucker,G.E.,Merrits,D.J.,2003- Channel response to tectonic forcing:field analysis of stream morphology and hydrology in the Mendecino triple junction region, northern California: Geomorphology 53. p.97-127.
Sorriso - Valvo, M., L. Antonico., E. Le pera., 1998- Controls on modern fan morphology in Calabria, Southern Italy: Geomorphology, 24. p.169-187.
Stevens,G.R.,1974- Rugged landscape, The geology of Central New Zealand. A.h. and A.W. Reed, Wellington, 286 pp.  
Stokes, M., Mather, A. E.,2003- Tectonic origin and evolution of transverse drainage: the Rio Almanzora, Betic Cordillera, Southeast Spain: Geomorphology 50. p. 59-81.
Viseras, C., Calvache, M. L., Soria, J. M., Fernandez, J., 2003- Differential features of alluvial fans controlled by tectonic or eustatic accommodation space. Examples from the Betic Cordillera, Spain: Geomorphology 50. p. 181-202.
Wallace, R.E., 1967- Note on stream channel offset by the San Andreas Fault ,southern Coast Range, California. Stanford Univ. Publ. (Geol. Sci.) 11.p.6-20.
 
دوره 15، شماره 57
پاییز 84، سال پانزدهم، شماره 57
زمستان 1384
صفحه 64-77