فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

زمین ساخت پویای باختر کوهستان شتری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه زمین‌ساخت، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران
چکیده
کوهستان شتری یکی از رشته کوه‌های خاور ایران مرکزی در خاور شهر و پهنه تبخیری طبس می‌باشد که در انتهای شمالی گسل پویای نایبند جای گرفته است. وجود پادگانه‌های آبرفتی چرخه‌ای کهن و افرازهای گسلی پوشیده کواترنری در بخش پیشانی باختری کوهستان و سه گونه بادزن آبرفتی کهن، سیلابی و پویا در دشت طبس شواهدی از برخاستگی نوزمین‌ساختی رشته کوه، مهاجرت باختری رسوبگذاری کواترنری و گسترش خاوری فرسایش پس‌رونده در راستای رودخانه‌های فصلی می‌باشند. غارها و قنات‌های معلق در دامنه‌های دره‌های آبرفتی سرعت زیاد فرسایش ژرفی را به نمایش می‌گذارند. رخنمون تاقدیس‌های نئوژن، پادگانه‌های فرسایشی، دره‌های رودخانه‌ای آبگذر پیشین و تاب برداشتگی لایه‌های بادزن‌های کهن در دشت همگی بیانگر برخاستگی دوره ای و پویای زمین‌های دشت نسبت به پهنه تبخیری هستند. چهره‌ها و شاخص‌های زمین‌ریختی همچون پله‌ها و کوژیدگی نیمرخ طولی رودخانه‌ها، نسبت پهنا به بلندی دره‌ها و سینوسیته پیشانی کوهستان نشان می‌دهند که حرکات زمین‌ساخت پویا با گسل‌های کواترنری در دشت و پیشانی‌های شمالی و جنوبی در ارتباط می‌باشد، در حالی که به نظر می‌رسد بخش میانی پیشانی کوهستان از حرکت باز ایستاده است.
در این بین رخداد زمین لرزه ۱۹۷۸ میلادی طبس (۷/۳= Ms) پس از یازده سده نبود لرزه‌ای گواهی است بر پویایی مهاجرت باختری جبهه دگرریختی و افزایش پهنای کوهستان. بدین ترتیب با هماهنگی‌های دیده شده بین ویژگی‌های نوزمین‌ساختی و لرزه‌زمین‌ساختی در این گستره با معرفی پیشانی‌های کوهستانی بازمانده، ناپویا، پویا و تازه شکل گرفته، بار دیگر اهمیت انجام چنین پژوهش‌هایی در درک هر چه بهتر تاریخچه پویایی و لرزه‌خیزی هر گستره خاطر نشان می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


سجادی، م. ع.، 1361. قنات (کاریز): تاریخچه، ساختمان و چگونگی گسترش آن در جهان. دفترهای بخش باستان شناختی انجمن فرهنگی ایتالیا، تهران.
ناظمی، م.، 1377. ریخت زمین ساخت مخروط افکنه طبس ( شاهدی بر زمین ساخت پویا). خلاصه مقالات هفدهمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی، تهران.
ناظمی، م.، 1377. نو زمین ساخت بلوک طبس با نگرشی بر زمین شناسی ساختمانی ناحیه قوری چای (ناحیه ذغال دار پروده- جنوب طبس). پایان نامه کارشناسی ارشد، پژوهشکده سازمان زمین شناسی، تهران.
Berberian, M., 1979- Earthquake faulting and bedding thrust associated with the Tabas-e-Golshan (Iran) earthquake of September 16, 1978. Bulletin of the Seismological Society of America, v. 69, no. 6, p. 1861-1887.
Berberian, M., 1982- Aftershock tectonics of the 1978 Tabas-e-Golshan (Iran) earthquake sequence: a documented active thin­and thick-skinned tectonic case. Geophys. J. R. astr. Soc. 68, p. 499-530.
Berberian, M., 1982- Discussion on the paper A. Mohajer-Ashjai and A.A. Nowroozi: The Tabas earthquake of September 16, 1978 in East-Central Iran, G.R.L. no. 9L0391. In: Geophysical Res. Lett. 9 (3), p.193-194.
Bull, W.B., and McFadden, L.D., 1977- Tectonic geomorphology north and south of the Garlock Fault, California. In: Doehring. D.O., ed., Geomorphology in arid regions, Binghamton, N.Y., state university of New York at Binghamton, p.     115-138.       
Bull, W.B., 1978- Geomorphic tectonic classes of the south front of the San Gabriel Mountains, California. U.S. Geological Survey Contract Report 14-80-00 l-G-394. Office of earthquakes, volcanoes, and engineering, Menlo Park, CA.
Burbank, D.W., and Anderson, R.S., 2001. Tectonic geomorphology. Blackwell science, Massachusetts, USA. 
Geological Survey of Iran, 1965- Geological map of the Shotori Range (1:100 000). Geol. Surv. Iran 3.
Gomez, B., and Marron, D.C., 1991- Neotectonic effects on sinuosity and channel migration, Belle Fourche River, western
Keller, E.A., and Pinter, N., 1996-Active tectonics, earthquakes, uplift, and landscape. Prentice Hall Inc., New Jersey.
Mayer, L., 1986- Tectonic geomorphology of escarpments and mountain fronts. In: Active tectonics (compiled by Wallace, R.E.). National Academic Press, Washington, p. 125-135.
Ouchi, S., 1985- Response of alluvial rivers to slow active tectonic movement. Geological Society of America Bulletin, v. 96, 504-515. .
Ruttner, A., Nabavi, M.H., and Hajian, J., 1968- Geology of the Shirgesht area (Tabas area; East Iran). Geol. Surv. Iran 4. Satellite image of the Shotori Range (Tabas area, East Iran), 1: 100 000.
Schum, S.A., and Khan, JI.R., 1972- Experimental study of channel patterns. Nature, v.233, p. 407-409.
Sheperd, R.G., 1979- River channel and sediment responses to bedrock lithology and stream capture, Sandy creek drainage, central Texas. In: Adjustments to the Fluvial System (ed. By Rhodes, D.D. and Williams, G.P.). Proc. 10th Ann. Geomorph. Symp. State university of New York, Binghampton, p. 255-276.
Stocklin, J., Eftekhar-nezhad, J., and Hushmand-zadeh, A., 1965- Geology of the Shotori Range (Tabas area, East Iran), Geol. Surv. Iran 3.
Wells, S.G., Bullard, T.F., Menges, C.M., Drake, P.G., Karas, P.A., Nelson, K.I., Ritter, J.B., and Wesling, J.R., 1988- Regional variations in tectonic geomorphology along a segmented convergent plate boundary, Pacific coast of Costa Rica. Geomorphology, 1, p. 239-265.
 
دوره 13، شماره 49-50
پاییز و زمستان 1382، سال سیزدهم، شماره 49-50
زمستان 1382
صفحه 2-13