فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

الگوی ساختاری فرونشست قم- آران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زمین شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران ، ایران
2 سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران
چکیده
بر پایه تقسیم بندیهای ساختاری موجود، حوضه فرونشست درون قاره‌ای قم - آران در پهنه ایران مرکزی جای دارد و از شرایط زمین‌ساختی حاکم بر این پهنه تبعیت می‌کند . نوار فرونشسته‌ای متشکل از حوضه‌های قم – آران، اردستان - یزد و رفسنجان - زرند در حد فاصل دو پهنه فرعی برخاسته از سنگهای ایران مرکزی (مثلث میانی در شمال خاور و نوار ماگمایی ارومیه - دختر در جنوب باختر) قرار گرفته است و راستای گسترش آنها با پیروی از روند حاکم شمال باختری - جنوب خاوری می‌باشد. با فاصله گرفتن از پهنه فرعی ماگمایی ارومیه - دختر به سمت بخش‌های میانی ایران مرکزی ریخت ساختاری متنوع و روندهای فرعی آشکار گردیده‌اند. احتمالا رفتار شکننده پی‌سنگ متبلور ایران مرکزی در واکنش به نیروهای وارده ضمن ایجاد قطعات گسله با شکل و ابعاد مختلف سبب جابه جایی و حرکت چرخشی آنها نیز شده است که تاثیر توام این حرکات، ریخت ساختاری درهمی را به وجود آورده است، به گونه‌ای که در حوضه فرونشســــت قــم - آران سه روند ساختاری شمال باختری - جنوب خاوری (گسل دوازده امـــام ـ نـــــره خرکــــــوه )، شمال شمال باختری - جنوب جنوب خاوری (گسل قم - راوند - زفره)، شمال خاوری - جنوب باختری (گسل مرنجاب) رخنمون دارد.
طی نئوژن بازشدگی دریای قرمز و حرکت ورقه عربی به سمت شمال موجب اعمال تنشهای فشارشی بر فلات ایران گردیده است، در همین رابطه حرکت راستالغز قطعات گسله ایران مرکزی موجب برخی از کششهای محلی از جمله در محل خمیدگی گسل قم -راوند - زفره گردیده که توام با کشیدگی و بازشدگی بوده است. در روند تکاملی حوضه کشیده - جدا شده یاد شده انباشته‌های رسوبی سازند قرمز بالایی با رخساره محیط قاره ای و متشکل از عضوهای M3, M2, M1 شده است. فرسایش برخاستگیهای اطراف، خاستگاه واحدهای مذکور بوده و در حال حاضر به طور عمده با مرز گسله معکوس به صورت بخش برخاست در حاشیه حوضه فرونشست قم - آران قرار گرفته اند.
تداوم بازشدگی دریای قرمز و اعمال نیروی فشاری در اواخر نئوژن به سمت شمال سبب حرکت چرخشی در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت قطعه گسله قم - آران گردیده است. متناسب با این تحول ساختاری روندهایی همچون شمال خاوری - جنوب باختری (گسل مرنجاب) فعال شده اند، به طوری کـه ایــن گسل با زاویه حدود ۷۵ درجه نسبت به گسل قم - راوند - زفره قرار گرفته است. مجموعه شرایط ساختاری و رسوبی موجود معرف حوضه کشیده ـ جدا شده قم - آران است که با پدیده کششی در محل های خمیدگی گسل راستا لغز شمال باختری - جنوب خاوری مانند گسل قم - راوند - زفره تشکیل شده است. از سوی دیگر چین خوردگی سازند قرمز بالایی با روند محوری شمال باختری - جنوب خاوری (تاقدیس البرز و سراجه) و خاوری - باختری (تاقدیس قلعه سردار) در بخش حاشیه پهنه فرونشست قم - آران نشانگر محدود شدن ابعاد حوضه ناشی از همگرایی مایل خرد قطعه جنوبی و ایجاد دالان تنگ در خاورحوضه فرونشست و محدوده قلعه سردار است. حرکات چرخشی یاد شده با خرد لرزه‌های ثبت شده و شواهد ژئوفیزیکی گزارش شده مورد تایید قرار می‌گیرد که نتیجه آن تقسیم یک پهنه ساختاری به مجموعه قطعات فعال (مرنجاب)، غیر فعال (یخاب)، گرفتار (دریاچه نمک) و جدا مانده (دریاچه حوض سلطان) شده است .
کلیدواژه‌ها

موضوعات


افتخار نژاد، ج.، ۱۳۵۹ - تفکیک بخشهای مختلف ایران از نظر وضع ساختمانی در ارتباط با حوضه‌های رسوبی، نشریه انجمن نفت، شماره ۸۲.
امامی، م . ه .، ۱۳۷۰ - شرح نقشه زمین‌شناسی چهارگوش قم با مقیاس ١:٢٥٠٠٠٠ شماره 6، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور .
امیدی، پ .، ۱۳۶۹ – تحلیل خمیدگی ساختاری تاقدیس البرز ( شمال قم) ، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
باغبانی، د.، ١٣٧٥- بررسی حوضه رسوبی قم و ارزیابی توان هیدروکربوری آن (ایران مرکزی)، گزارش زمین‌شناسی شماره ۱۸۳۸، شرکت ملی نفت ایران .
بوذری، س .، ۱۳۷۹ - تحلیل ساختاری تکتونیکی - رسوبی فرونشستهای ایران با نگرشی ویژه بر فرونشست قم (منطقه قم - کاشان، ایران مرکزی)، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات ، رساله دکتری (Ph.D) ، ٦٥٥ صفحه .
داداشی آرانی ح.، ۱۳۷۱ مطالعه زمین‌شناسی و رسوب شناسی جنوب دریاچه نمک و اطراف آن (شمال کاشان)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
زاهدی، م.، ۱۳۷۰ - شرح چهارگوش کاشان با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰۰ ، شماره 7 F- سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ۱۳۷۰ - نقشه زمین شناسی چهارگوش آران با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰۰.
سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ۱۳۷۰- نقشه زمین شناسی چهارگوش قم با مقیاس ١:٢٥٠٠٠٠.
سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ۱۳۷۰- نقشه زمین شناسی چهارگوش کوه گوگرد با مقیاس ١:٢٥٠٠٠٠.
طباطبایی ، هـ ، ١٣٦٧ - تعبیر و تفسیر داده‌های آیرو مغناطیس ناحیه کاشان گزارش تکنیکی شماره ٢٤٥ شرکت ملی نفت ایران مدیریت اکتشاف اداره کل ژئوفیزیک.
نبوی، م . ح .، ۱۳۵۵ – دیباچه‌ای بر زمین‌شناسی ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
 Allen, Ph.A & Allen, J.R., 1993 - Basin analysis principles and applications, P: 120- 302.
Barr, D., 1991- Subsidense and sedimenta Tion in semi straved half graben: a model based on North SEA data, Geol. Soc. No. 56, P:17-28.
Bartley, J.M., & Glazner, AF., 1991- En- echelon Miocene rifting in the Southwestern United State and model for vertical axis rotation in continental extention, Geology, No.19, P: 1165-1168.
Berberian, M., & King, G.C.P., 1981-Towards a palogeography and tectonic evolution of Iran, Canadian Jou. Earth Sci., Vol. 18, No.2, P: 210-265.
Bishop, D.G., & Norris., R.J., 1986- Rift and thrust tectonics associated with a translational block slid, Geology, No.123, P: 13- 25.
Bohannen, P.G., 1986-Tectonic configuration of the western Arabian continental margin South Red Sea, Tectonic, Vol. 5, P: 477 - 499.
Buck, W.R., 1988- Flexural rotation of Normal faults, Tectonics, Vol.7, No. 5, P: 959- 973.
Burchfiel, B.C., Zhang, P., Chen, S., & Deng, Q., 1989- Extention of Pull- apart basins, Geology, Vol.17, P: 814- 817.
Chekunov, A.V, Pustovitenko, B.G. and Kul Chiskiy, V.E., 1994 - Seismicity and deep tectonics of the black sea depression and its margins, Geotectonics, Vol. 28, No .3, P:221-225.
Chenet, P. Y., Colletta, A.B, Letouzey, G., Ousset, E., and Zaghloul, E.A., 1987- Structures associated with extensioaJ tectonics in the suez reft, Oxford, P: 551-559.
Christie blick, N. and Biddle, K.T., 1985- Deformation and basin formation along strike - slip faults, Soc. Of Economic paleontologists and mineralogists, No. 3 7, P: 1-3 5.
Clayton.L, 1966- Tectonic depression along the hope fault, a Transcurrent fault in north canterbury , Newzland Jou. of Geophysical research, Vol.9, P: 94-104.
Condie, K.C, 1989- Plate tectonics & Crustal evolution, P: 337-373.
Coward, M.P., Dewey, J.F, and Hancock, P. l., 1987- Continental extensional tectonics, Oxford.
Dauteuil, O. and Brun, J., 1993-Oblique rifting in a slow - spreading ridge, Nature N.361, P: 145-148.
Dehghani, G.A, Makris, J,1983-The Gravity field and crustal structure of Iran in geodynamic project (geotraverse) in Iran, Geol, Surv. of Iran. No.51, P:51-68.
Dunne, W.M., and Ferrill, D.A, 1988-Blind thrust systems, Geology, No.16, P:33-36.
Frei, e., 1951-Tectonical interpretation of Qum area and of Alborz well, n. l, noic, g.r, No.75.
Furrer, M.A., and Soder, P.A, 1955- The oligo -miocene marine marine formation in the Qum region (central Iran). Proc. 4th world petrol. congr. rome. sect.i/a/5,paperl,P:267-277.
Gibbs. A.D., 1984 - Structural evolution of extensional basin margin, Jou. Geol. Soc. Londan, No.141, P:609-620.
Hendrie, D., Kusznir, N.J., Morley, C. and Ebinger, C.,1994 -A Quantitative model of cenozoeic rift basin development in northern Kenya ,Tectonophysics ,Vol. IO ,P: 1000-1010.
Huber, H., 1955 - Geological report on the Kuh-e-Namak Salt plug, Northwest of Qum, Nioc, G.R. No.135.
Krinsley, D,B, 1970- A Geomorphological and Paleoclimatological study of the playas of Iran, Parts I& II, Washington , United States Department of the interior, P:486.
Mandel, G., 1987- Tectonic deformation by rotating parallel faults: the bookshelf mechanism, tectonophysics, No.141, P:227-316.
Mann, P., Hempton, P. R., Bradly, D. C., and Burke, K., 1983- Development of pull _apart basin, Jou. of, Vol. 91, P: 529-554.
Mcclay. K.R., 1990- Deformation mechanics in analogue model of extensional fault systems, Geol. Soc. Of Londen, No. 54, P:445- 454.
Mcclay. K.R., 1990-Extensional fault systems in sedimentary basin: areview of analogue model studies, marine and petroleum geology, No.7, P:206-233.
Mcclay. K.R., and Dooley, T., 1994- 3-D strike-slip pull-apart basin: geometries determined form scaled analogue models, American association of petroleum, Vol.3, P:210.
Mcclay, K.R., and Dooley, T., 1995- Analogue model of pull- apart basin, Geol.Vol.23,P: 711-714.
Mcclay, K.R., and With, M.J., 1995- Analogue modeling of orthogonal and oblique rifting, Marine and petroleum Geology, Vol.12, No.2, P:137-151.
Mitchell, A.H. G., and Reading, H. G., 1986- Sedimentation and Tectonics, sedimentary Environments and Facies, P:471-518.
Moores, E.M. and Twiss, R.J., 1995- Tectonics, P:7-35 l.
Motamed, A., 1994- Geology and Climated evolution of central Iran, Proc.29th int, geol congr, parta, P:201-220.
Pricc, N.J., and Cosgrove, J.W., 1990- Analysis of geological structures. P: 14-144.
Ramsay, J. G., and Huber, M., 1987- The techniques of modern structural geology, p:513-531.
Reading, G., 1986- Sedimentary environments and facies. P:480-515.
Roberts, A., and Yielding. G., 1994-Continental extensional tectonics, P:223-250.
Sengor, A.M.C., 1987-Cross-faults and differential stretching of hanging walls in regions of low- angle normal faulting example from western Turkey, Oxford, P:575-593.
Stewart, I.S., and Hancock, P.L., 1990-What is a fault scarp?, Episodes Vol.13, No.4, P:256-263.
Stewart, I. S., and Hancock, P.L., 1994-Neotectonics, continental deformation, P:370-490.
Stocklin, J., 1968-Structural history and tectonics of Iran: Areview, The American association of petroleum geologists bull, Vol.52, No.7, P:1229-1258.
Sylvester, A.G., 1988-Strike-slip faults, Geol.Soc. of Amer. bull, Vol.100, P:1666-1703.
Wallace, R. E., 1977-Profile sand ages of young fault scarps. north-central Nevada, Geol.soci.of Amer. bull. Vol. 88, P: 1267-1281.
Walsh, J.J., Watterson, J., & Yielding, G., 1991- The importance of small-scale faulting in regional extension Nature No. 3 51. P:391-393.
White, N.J., & Yielding, G., 1991- Calculating normal fault geometries at depth, Geo. Soc. No. 56, P:251-260.
White, N.J., & Latin, D.m., 1993- Subsidence analyses from the North Sea triple junction, Jou. of the Geol. Soc. No. 150, P: 473 - 488.
White, N.J., 1999- The geometries and kinematics of extensional fault systems, P: 1-90.
Wilson, T.H., 1989- Late cenozoic basin of northern California, Tectonics, Vol.8, No.6, P:1137-1158.
Zak, I., & Freund, R., 1966- Recent strike-slip movements along the Dead Sea rift, Jou. of Earth Sci., No.15, P: 33-37.
 
دوره 13، شماره 49-50
پاییز و زمستان 1382، سال سیزدهم، شماره 49-50
زمستان 1382
صفحه 62-77