فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

ویژگیهای زمین شناسی مهندسی نهشته‌های نرم دریاچه ارومیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مهندسان مشاور آب نیرو، تهران، ایران
2 گروه زمین ‌شناسی مهندسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه داخلی ایران است که در شمال باختری کشور به صورت یک حوضه بسته میان کوهساری شکل گرفته است. این دریاچه با درازای ۱۴۰ کیلومتر و پهنای متغیر بین ۱۵ تا ۵۰ کیلومتر دارای میانگین مساحتی در حدود ۵۰۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد. از مجموعه نظریات مختلف چنین بر می‌آید که دریاچه ارومیه احتمالاً بازمانده‌ای از دریای تنیس و بخشی از دریای مدیترانه بوده که اکنون جدامانده و از اواخر میوسن شکل گرفته و کم کم کوچکتر شده است. در حالت کنونی دریاچه ارومیه به صورت یک زون فرونشست تکتونیکی می‌باشد که در پیرامون و مرزهای آن چندین گسله مهم را می‌توان باز شناخت. سنگ کف نهشته‌های نرم و آبدار دریاچه که بطور عمده از سیلت و رس تشکیل یافته است در بیشتر جاها از نهشته‌های کهن‌تری تشکیل شده که برونزد آنها را در زمینهای پیرامون دریاچه و در پادگانه‌های بلند می‌توان دید که فسیل‌های موجود در آنها نشانه محیط نه چندان شور محیط رسوبی آن زمان می‌باشد.
    نهشته‌های نرم دریاچه ارومیه بیشتر از بار رسوبی رواناب‌ها و سیلابهای جنوبی و شمالی آن تامین می‌شود که منشاء آنها بطور عمده نهشته‌های دریاچه‌ای سازند مراغه، شیلها و ماسه سنگهای کرتاسه و نئوژن،آهکهای سازند قم و توده‌های گرانیتی می‌باشد.
    جنس نهشته‌های دریاچه بیشتر رس، سیلت، کمی ماسه ریزدانه و خیلی کم رسوب شیمیایی درجا می‌باشد. نهشته‌های آواری آن بیشتر از نوع چند آمیزه‌اند که در آنها کوارتز، کلسیت و میکا فراوانتر از بقیه می‌باشند. کانی‌های رسی در این نهشته‌های آواری بیشتر از نوع ایلیت کائولینیت و کلریت می‌باشند. در نهشته‌های درجازا کانی آراگونیت بیشترین مقدار را دارد.
    مقدار مواد آلی موجود در نهشته‌های دریاچه ارومیه عموماً کمتر از پنج درصد است ولی در ماندابها و باتلاقهای شور دریاچه این مقدار به پانزده درصد نیز می‌رسد. در حالت میانگین غلظت نمک در آب دریاچه به ۲۵۰ گرم در لیتر می‌رسد. با توجه به میزان شوری آب دریاچه ارومیه و مقدار قابل ملاحظه رسوب وارد شده به آن جز در محل مصب رودخانه ها این نهشته‌ها عملاً از نوع مواد معلق در آب می‌باشند، که بطور همگن و افقی در سطح دریاچه پخش می‌شوند. با توجه به غلظت آب دریاچه مدت زمان زیادی طول می‌کشد تا این نهشته‌ها ته‌نشین شوند.
براساس بررسی‌های انجام شده و گمانه‌هائی که در امتداد بزرگراه شهید کلانتری حفر شده است مشاهده می‌گردد که نهشته‌های نرم دریاچه ارومیه از لایه بندی بسیار ظریفی برخوردار می‌باشند.
    در سواحل ارومیه و تبریز در نمونه‌های استخراج شده در اعماق، لایه‌های ماسه‌ای بسیار ظریفی با ضخامت حداکثر تا دو میلیمتر قابل رویت می‌باشند. وجود یا عدم وجود این لایه‌های ماسه‌ای می‌تواند ویژگیهای مهندسی نهشته‌ها را بنحو قابل ملاحظه‌ای تحت تاثیر قرار دهد. میزان ذرات ریزتر از ۷۵ میکرون تا عمق ۱۵۰ متری بطور متوسط ۹۵ درصد است که خود حاکی از ریزدانه بودن نهشته‌ها می‌باشد. مصالح بخش میانی دریاچه بطور عمده در حد فاصل رس لاغر (CL) تا لای (ML) قرار دارند. فعالیت نهشته‌ها از سطح به عمق از یک روند تقلیلی برخوردار می‌باشد با افزایش فعالیت نهشته‌ها زاویه اصطکاک داخلی ضریب نفوذپذیری (K) و ضریب تحکیم ( (Cv) کاهش یافته و اندیس فشردگی (Ce) افزایش می‌یابد. معمولاً حساسیت نهشته‌های قشر فوقانی بیش از قشرهای تحتانی است. از بررسی نتایج مربوط به آزمایشهای برش پره ای و نفوذ استاندارد و آزمایش مقاومت تک محوری چنین بر می آید که مقاومت برشی نهشته‌ها بطور قابل ملاحظه‌ای با عمق افزایش می‌یابد و حساسیت نهشته‌ها تا عمق ۴۰ الی ۴۵ متری کاهش می‌یابد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


بربریان، م.، و قرشی، م.، ۱۳۶۶ پژوهش و بررسی لرزه زمینساخت کاربردی خطر زمین لرزه گسلش در گستره دریاچه تکتونیکی ارومیه.
جلالی، ح.، و نیکودل، م.، ۱۳۷۵ - دریاچه ارومیه از دیدگاه زمین شناسی مهندسی اولین کنگره زمین شناسی دانشگاههای ایران کرمان.
شهرابی، م.، ۱۳۷۳- شرح نقشه چهارگوش ارومیه انتشارات سازمان.
شهرابی، م.، ۱۳۷۳- دریاها و دریاچه‌های ایران - طرح تدوین کتاب زمین شناسی ایران شماره ۱۰.
طلوعی، ج.، و همکاران -۱۳۷۶ - هیدروشیمی دریاچه ارومیه اولین همایش زمین شناسی دریایی ایران.
مهاجر باوقار، ن. و همکاران، ۱۳۷۶ - ژئوشیمی و منشاء آب شور دریاچه ارومیه اولین همایش زمین شناسی دریایی ایران.
مهندسان مشاور آب نیرو، ۱۳۷۱ - گزارش مطالعات زمین شناسی و لرزه‌خیزی دریاچه ارومیه مربوط به مطالعات بزرگراه شهید کلانتری .
مهندسان مشاور آب نیرو ، ۱۳۷۱- گزارش مطالعات هیدرولوژی دریاچه ارومیه مربوط به مطالعات بزرگراه شهید کلانتری.
Biederman, N. 1981- Great Salt Lake: In Kirk Other Encyclopedia of Chemical Technology, Supplement vol.; pp438-467.
Eugster, H.P. & Hardie, L.A. 1987- Saline Lakes: in Lakes Chemistery, Geology and Physics, ed., A.Lherman, Spring- Verlag pub; pp.237-293.
Kelts, K. & Shahrabi, M., 1986- Holocene Sedimentology of Hypersaline Lake Urmia. Northwest of Iran, paleochemical and paleoclimate., 54, Elsevier Sci; pub.pp.105-130.
Nash. D.F.T. & Powell. J.J.M., 1992-lnitial investigations of the soft clay test site at Bothkenannar Geotechnique 42,No2, 163-181.
Sorokina, G.V., 1995- Engineering Properties of weak soils at foundations of buildings. A.A Balkema Publishers
دوره 9، شماره 35-36
بهار و تابستان 1379، سال نهم، شماره 35-36
پاییز 1379
صفحه 28-43