ز خارا گهر جست یک روزگارهمی کرد از او روشنی خواستار به چنگ آمدش چند گونه گهرچو یاقوت و بیجاده و سیم و زر استاد حکیم ابوالقاسم فردوسی از سال ۱۳۶۷ که قانون جدید معادن به تصویب رسید به پیشنهاد انجمن اسلامی وزارت معادن و فلزات روز اول خرداد نیز به نام «روز معدن» نامگذاری شد که با توجه به پیشینه این کار در ایران صلاح دیدیم که سخن سردبیر این شماره را به آن اختصاص دهیم. آنچه که از نوشتارهای قدیمی بدست ما رسیده گویای این واقعیت است که معدن و معدن کاری در ایران دارای سابقه ای بس طولانی و درخشان است و به روایاتی آن را به دوره پارینه سنگی نسبت میدهند. به عنوان مثال در کاوشهای باستان شناسی سن سه تبردستی سنگی یافت شده در مناطق کرمانشاه و هلیلان (لرستان) بین ۷۵ تا ۱۰۰ هزار سال (دوره پارینه سنگی) تعیین شده است. باستانشناسی به نام تیبو از کشف ۶۰ نمونه ابزارهای ساطوری و قلوهای از کشفرود خبر داده که مربوط به ۶۰ هزار سال پیش میباشند. گفته میشود که طلا از حدود ۱۲۰۰۰ سال ق.م برای بشر شناخته شد ولی نخستین فلز صنعتی که توسط انسان کشف شد، مس بود که تاریخ کشف آن را در ایران به هزارههای هفتم و ششم قبل از میلاد نسبت میدهند. به گونهای که براساس نوشتاری از آقای محمدرحیم صراف باستانشناس (مرجع) مردمان ساکن تلابلیس کرمان حدود ۶۰۰۰ سال پیش توانسته بودند به ارزش و اهمیت سنگ مس در اطراف روستای خود پی ببرند و بعد از استخراج از آن اداوات مسین تولید نمایند. از نیمه دوم هزاره اول پیش از میلاد با تأسیس دولت هخامنشیان تا ظهور اسلام بر رونق و گسترش فن معدنکاری و استخراج سنگها و فلزات و گوهرها در حیطه امپراطوری هخامنشی افزوده میشد بگونهای که در روایت است اسکندر مقدونی تنها مقدار ۱۸۰۰۰۰ تالان معادل ۱۰۸۰ میلیون فرانک طلا از خزائن افسانهای شاهان هخامنشی بدست آورده است. با استقرار و گسترش اسلام در نخستین سدههای هجری بود که ترکیبی از دانش ارسطویی و ایدئولوژی اسلامی در فضای مساعد ایران بالیدن گرفته مکتب مشائیان را در آنجا گسترش داد و دانشمندان بزرگی را به جهان علم عرضه داشت. سدههای دوم و سوم و به ویژه چهارم هجری که آدام متز پژوهشگر سوئیسی آن را دوره رنسانس اسلامی نامید با ظهور ستارههای تابناکی چون ابونصر محمدبن محمد فارابی، ابوعلی سینا، ابوریجان بیرونی، ابوالحسن علی مسعودی، خواجه نصیرالدین طوسی، حمدالله مستوفی و بسیاری دیگر همراه بوده است که آثار گرانبهایی چون دانشنامه علایی والتفهیم و . . . از خود به جای گذاشتهاند که بخشهای عمدهای از آنها اختصاص به علوم زمین و معدن دارد. از زمان صفویان تا پایان قاجاریان که همزمان با عصر رنسانس در اروپا بود گرچه کارهای معدنی و زمینشناسی انجام شده به روشهای نوین آن زمان توسط خارجیان در ایران صورت گرفته ولی عایدات دولتی حاصل از آن به عنوان مثال در اواخر دوره صفویان حدود ۸۰۰،۰۰۰ تومان بود که رقم بسیار قابل توجهی برای آن زمان است و نشاندهنده فعالیتهای وسیع زمینشناسی و معدنی این زمان در کشور میباشد و بالاخره در سال ۱۳۱۷ خورشیدی با تنظیم و تصویب قانون معادن گامهای نخستین در این راه برداشته شد، ولی تا قبل از تأسیس سازمان زمینشناسی کشور، اکتشافات معدنی بیشتر به روشهای اولیه و حدس و گمان و استخراج معادن به روش شدادی صورت میگرفته است. با تأسیس سازمان زمینشناسی کشور در سال ۱۳۳۸ و با شروع مطالعات سیستماتیک زمینشناسی که با تهیه نقشههای زمینشناسی پایه (۱:۲۵۰۰۰۰) آغاز گردید فصل نوینی در زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور گشوده شد که بررسی نتایج و نقش ارزنده آن موضوع بحث مفصل جداگانهای خواهد بود و در فرصتی دیگر به آن خواهیم پرداخت. قانون معادن تا قبل از انقلاب اسلامی دارای کاستیهای فراوان و دست و پاگیری بود که فعالیتهای عمده را محدود به بخش دولتی مینمود و در نتیجه رونق کار و تولیدات معدنی بویژه در سطح کلان فقط به بخش دولتی اختصاص داشت ولی از سال ۱۳۶۷ به این طرف با بازنگریهای ژرفی که در مجموعه قوانین معادن ایران به ویژه بازنگری و اصلاحات اخیر که شاخصترین و مهمترین آن محور قرار دادن فعالیتهای بخش خصوصی است، امید فراوان میرود که با تسهیلات بوجود آمده و حمایتهای لازم دولتی از سرمایهگذاریهای بخش خصوصی در معدن در آینده شاهد شکوفایی کامل این رشته که بحق تنها راه گریز از اقتصاد تک محصولی و ایجاد اشتغال در کشور است باشیم.
