فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

بررسی پترولوژیکی و تکتونوماگمایی بازالت‌های سنوزوئیک خاور ایران (خراسان )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
به منظور بررسی ویژگی‌های سنگ‌شناسی ولکانیکهای جدید خاور ایران که بر روی نقشه‌های زمینشناسی منطقه با نام «بازالت‌های کواترنری» معرفی شده است، برونزدهای این سنگ‌های آتشفشانی در محدوده جغرافیایی پهناوری از منطقه‌های خاوری ایران بررسی و نمونه‌برداری شده است. بررسی‌های مختلف سنگ‌شناسی در نمونه سنگ‌های برداشت شده نشان داد که این سنگ‌ها، برخلاف آنچه که در گذشته تصور می‌شد، بیشتر از بازالت تشکیل نشده بلکه از انواع آندزیت تا داسیت است. در پهنه‌های خاوری ایران، بازالت تنها در دو ناحیه محدود، یکی در پیرامون روستای مود در جنوب خاوری بیرجند و دیگری در ناحیه فردوس برونزد دارد. در این نوشتار، تنها بررسی‌های پتروگرافی - پترولوژی و مسائل تکتونوماگمایی این بازالت‌ها مورد بحث قرار گرفته است.
بررسی‌های پتروگرافی- ژئوشیمیایی نشان داد که بازالت‌های گستره مورد بررسی ماهیت آلکالن دارد، چنانکه در محاسبه نورم در بیشتر نمونه‌های سنگی حضور نفلین مشخص شده است. از بررسی‌های ژئوشیمیایی سنگ‌ها چنین بر می‌آید که در بین نمونه‌های مورد بررسی همبستگی خاستگاهی قابل قبولی وجود دارد و تمام سنگ‌های بازالتی منطقه از یک ماگمای هم‌نوع مشتق شده‌اند.
ترکیب شیمیایی بعضی از سنگ‌ها به ترکیب ماگمایی بازالتی مادر بسیار نزدیک است. ترکیب شیمیایی برخی از نمونه‌ها نیز گویای تفریق بلورین متفاوت در ماگمای سازنده آنها است.
بررسی‌های تکتونو ماکمایی نشان داده است سنگ‌های بازالتی که در نام‌گذاری عموماً از نوع آلکالن هستند در محدوده سنگ‌های کالکوآلکالن قرار می‌گیرند. این دوگانگی به احتمال خیلی زیاد وابسته به تحولاتی است که در ماگمای اولیه این سنگ‌ها روی داده است. شدت این تحولات به حدی نبوده که باعث از میان رفتن کامل خاصیت اولیه یعنی خاصیت آلکالنیته قوی‌تر از آنچه که اینک این بازالت‌ها از خود نشان می‌دهند بشود. از این دیدگاه به گمان، ماگمای نخستین این سنگ‌ها در پیوند با کافت (Rift) جدی می‌باشد، بدیهی است بررسی‌های ایزوتوپی، پاسخگوی دقیقتر این مسئله خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قربانی، ق.، ۱۳۷۲- بررسی پتروژنتیکی سنگ‌های بازالتی دوران چهارم منطقه شرق ایران (خراسان)، رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
نقشه زمین شناسی چهارگوش بیرجند، ۱۳۶۶ - (مقیاس ۱:۱۰۰،۰۰۰)، سازمان زمین شناسی کشور.
نقشه زمین شناسی چهارگوش فیض آباد، ۱۳۶۶ - (مقیاس ۱:۱۰۰،۰۰۰)، سازمان زمین شناسی کشور.
نقشه زمین شناسی چهارگوش بشرویه، ۱۹۹۴ - (مقیاس ۱:۱۰۰،۰۰۰)، سازمان زمین شناسی کشور.
Cox, K. G., Bell, J. D., and Pankhurst, R. J., 1979- The interpretation of igneous rocks. Allen and unwin, London.
Deer, W. A., Howie, R. A., Zussman, J., 1974- An introduction to the rock-forming minerals.- 7.th edition, Longman, London.
Khorasani, R., 1982- Petrographie und Gechemie spatkretazisch- alttertiarer Laven und subvulcanite der nordlichen Lut, Ost- Iran, Dissertation, Universitat Hamburg.
Kuno, H., 1959- Origin of Cenozoic petrogrophic provinces of Japan and Surrounding areas. Bull. Volcano., 20, 37-76.
Kuno, H., 1960- High- alumina basalt. J. Petrol., 1, (2).
Le, Bas, Le Maitre, Streckeisen and Zanettin, 1986- A chemical classification of volcanic rocks based on the Total Alkali- Silica Diagram. J. pet, vol, 27, part 3.
Middlemost, E. A. K. 1991- Towards a comprehensive classification of igneous rocks and magmas. Earth science Reviews, 31.
Pearce, J. A. 1976- Statistical analysis of major element patterns in basalts. J. petrol., 17 (1).
Pearce, J. A., 1975- Basalt geochemistry used to investigate post tectonic environments on oprus, Tectonophysics, v. 25.
Pearce, J. A., and Cann, J. R., 1973- Tectonic setting of basic volcanic rocks determined using trace element analyses, earth planet, sci. Lett., 19.
Saggerson, E.P. Williams, L.A.V., 1964-Ngurumanite from southern kenya and its bearing on the origin of rocks in the northern Tanganika alkaline district. y. Petrol.,5,40-81.
Sun, S. S., 1980- Lead isotopic study of young volcanic rocks from Mid- Ocean Ridges, Ocean islands and island arcs- Phil- Trans. R. Soc., A 297, 409-445.
Thompson, R. N., et al., 1984- Dispatches from basalt front. 1. Experiments. proc. Geol. Ass., 95, 249-262.
Wilson M., 1989- Igneous petrogenesis, published by the Academic Division of Unwin Hyman Ltd.
Wood, D. A., Joron, J. L., and Treuil, M., 1979- Are - appaisal the use of trace elements to classify and discriminate between magma series erupted in different tectonic settings. Earth planet. Sci. Lett., 45, 32 6-336.
دوره 6، شماره 23-24
بهار و تابستان 1376، سال ششم، شماره 23-24
پاییز 1376
صفحه 16-31