بررسی ویژگی‌های زمین‌ریختی و تنوع سامانه‌های رودخانه‌ای دشت جلفا- هادی‌شهر، شمال باختری ایران: تلفیقی از آثار تغییرات جنبایی زمین‌ساختی، سطح اساس و محیطی در کواترنری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

سامانه‌های رودخانه‌ای و سیمای زمین‌ریختی محیط‌های نیمه‌خشک شمال باختری ایران نشانگر آثار متعددی از فعالیت‌های زمین‌ساختی و تغییرات محیطی کواترنری هستند. چاله زمین‌ساختی جلفا-هادی‌شهر یکی از دشت‌های شکل گرفته این بخش از ایران در راستای رودخانه ارس است که در پژوهش حاضر داده‌های سامانه‌های رودخانه‌ای آن برای ارزیابی نقش تغییرات زمین‌ساختی، سطح اساس و محیطی در چشم‌انداز دشت مورد بررسی قرار گرفته‌ است. تعیین محدوده حوضه‌های آبریز و مخروط‌افکنه‌های مورد مطالعه و همچنین بررسی ویژگی‌های ریخت‌سنجی آنها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، تحلیل ساختارهای زمین‌شناسی(ستبرای لایه‌ها، سوی لایه‌ها، اثر گسل‌ها بر لایه‌ها و وجود یا نبود چینه‌شناسی) به‌وسیله تحلیل برش‌های زمین‌شناسی و برش‌های ژئوالکتریک و بازدیدهای میدانی انجام شده است. بررسی‌ها نشان داد که ویژگی‌های ریخت‌سنجی و ریخت‌شناختی سامانه‌های رودخانه‌ای به‌ویژه در بخش مخروط‌افکنه‌ها، به شدت از فعالیت‌های زمین‌ساختی، تغییرات سطح اساس و دیگر تغییرات محیطی دوره کواترنری تأثیر پذیرفته‌اند. با توجه به این‌که در حال حاضر، فعالیت‌های عمرانی سطح دشت جلفا- هادی‌شهر را در برگرفته‌اند، این پژوهش، ضرورت در اختیار داشتن و لحاظ کردن داده‌های ریخت‌شناختی پیش از ایجاد هرگونه تغییر در چشم‌انداز منطقه را گوشزد می‌نماید و می‌تواند با تشریح پدیده‌های مورفودینامیکی اصلی، چگونگی اثرگذاری انسان بر دشت را در حال حاضر و در آینده توجیه نماید.  
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Geomorphic Characterization and Diversity of the Fluvial Systems of Djolfa- Hadishahr Plain, Northeast of Iran: A Synthesis of Quaternary Environmental, Base Level and Tectonic Changes

نویسنده [English]

  • D Mokhtari
Associate Professor, Department of Natural Geography, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

The fluvial systems and landscape of the semiarid environments of northwestern Iran have preserved evidence of Quaternary environmental and tectonic changes. Djolfa-Hadishahr tectonic depression is a plain along Aras River in this territory. Data on the fluvial systems have been synthesized to evaluate the roles of tectonic, base-level and environmental factors in plain landscape. The satellite images were used to determining of morphometric characteristics and limiting the boundaries of studied drainage basin and alluvial fans limitation. Structural features analyzed via geological and geoelecteric sections and field studies included: thickness, orientation, fault effectuality and stratification. The results showed that geomorphologic and morphometric characteristics of fluvial systems specially on alluvial fans, influenced severely by Quaternary tectonic, base-level and other environmental changes. Because nowadays Djolfa-Hadishahr plain evolution is controlled by human constructive activities, this research emphasize on geomorphological considerations before every landscape changes in study area. This considerations could explain the human impact on plain nowadays and at the future via  analyzing of main morphodynamic features.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fluvial systems
  • Tectonic changes
  • Base level changes
  • Environmental changes
  • Quaternary
  • Djolfa- Hadishahr Plain
  • Northwest of Iran
جلالی عزیزیان، ح.، 1378- تاریخ مرند. انتشارات مؤسسه گوهرسیاح.
سازمان زمین‌شناسی کشور، 1375-  نقشه زمین‌شناسی به مقیاس 100000: 1 جلفا.
عابدینی، م.،1384- بررسی نقش عوامل مورفوژنز در ناپایداری دامنه‌های منطقه دره دیز- دیوان داغی(شمال غرب آذربایجان شرقی). پایان‌نامه دورة دکتری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز.
قره‌باغی، م.، 1379- مطالعه آب‌و‌هوای حوضه‌های آبریز رودخانه ارس و دریاچه ارومیه با استفاده از روش اگروتوپوکلیما، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
مؤتمن، ق.، 1385- تحلیل یخبندان‌های شمال غرب آذربایجان و تأثیر سرمای بهاره بر سردرختی‌های منطقه خوی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
مختاری، د.، 1382- تحلیل روابط ویژگی‌های مورفومتری مخروط‌افکنه‌ها با حوضه‌های آبریز مطالعة موردی: حوضه‌ها و مخروط‌افکنه‌های دامنة شمالی میشوداغ(آذربایجان، شمال غرب ایران). تحقیقات جغرافیایی، شماره 71.
مختاری، د.، 1386الف-  تحلیل‌های زمین‌ساخت- رسوبی چاله تکتونیکی و در حال گسترش مرند، زمین‌شناسی مهندسی، شمارة 2، صص 87-101. 
مختاری، د.، 1386ب- پژوهشی در ژئومورفولوژی و تغییرات آب و هوایی هولوسن در دامنة شمالی کیامکی داغ (شمال غرب ایران)، گزارش طرح تحقیقاتی، دانشگاه تبریز.
مختاری، د.، 1389- پژوهشی در ژئومورفولوژی دشت جلفا- هادیشهر با تأکید بر مورفودینامیک، گزارش طرح پژوهشی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرند.
مختاری، د.،1381- عوامل مؤثر در گسترش و تکامل مخروط‌افکنه‌های کواترنری در دامنه شمالی میشوداغ (آذربایجان- ایران) و ارزیابی توان‌های محیطی آن، پایان‌نامه دورة دکتری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز.
مختاری، د.،1384- اشکال مختلف مخروط‌افکنه‌ایدر اطراف تودة کوهستانی میشوداغ (شمال غربایران) با تأکید بر نقش فعالیت‌های تکتونیکی کواترنر در ایجاد آنها، گزارش طرح تحقیقاتی، دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
 
 
Blair, T. C. & Mcpherson, J. G., 1994- Alluvial fan processes and forms. In: A.D.Abrahams and A.J.Parsons(eds.). Geomorphology of desert environment. Chapman & Hall. London.
Bull, W. B., 1962- Relations of alluvial-fan size and slope to drainage- Basin Size and lithology in Western Fresno County, California. U.S.Geol.Surv.Prof.Pap.450-B, 51-53.
Bull, W. B., 1964- Geomorphology of segmented alluvial fans in western Fresno County, California: United States Geological Survey Professional Paper 352E, 128p.
Bull, W. B., 1972- Recognition of alluvial fan deposits in the stratigraphic record. In: Rigby, J.K., and Hamblin, W.K. (eds.). Recognition of Ancient Sedimentary Environments: EPM Special Publication 16, p. 63-83.
Calvache, M. L., Viseras, C. & Fernandez, J., 1997- Controls on fan development- evidence from fan morphometry and Sedimentology: Sierra Nevada, E Spain: Geomorpholog 21, p. 69-84.
Chamyal, L. S., Maurya, D. M. & Raj, R., 2003- Fluvial systems of the drylands of western India: A synthesis of late Quaternary environmental and tectonic changes. Quartern. Int., 104: 69-86.
Cook,  R. U., Warren, A. & Goud, A., 1993- Desert geomorphology. Vcl Press. London.
Harvey, A., 1988- Controls of alluvial fan development : the alluvial fans of the Sierra de Carrascoy, Murcia, Spain. Catena 13, 123-137.
Harvey, A. M., 1990- Factors influencing quaternary alluvial fan development in southeast Spain. In: A.H.Rachocki and  M.Church(eds.). Alluvial fans: A field approach. John Wiley & Sons. p. 247-270.
Harvey, A. M., 1996- The role of alluvial fans in the mountain fluvial Systems of southeast Spain: Implications of Climatic Change: Earth Surface Processes and Land forms, Vol. 21. p. 543-553.
Hirst, J. P. P. & Nichols, G. J., 1986- Thrust tectonic controls on Miocene alluvial distribution patterns, southern Pyrenees. In: Allen PA, Homewood P, editors. Foreland Basins, vol. 8. Int Assoc Sediment Spec Publ; p. 247–58.
Hooke, J. M., 2008- Temporal variations in fluvial processes on an active meandering river over a 20-year period. Geomorphology 100, 3-13.
Hooke, R. L., 1967- Processes on arid region alluvial fans. Journal of geology, 75, pp. 438-460.
Hooke, R. L. & Rohrer, W. L., 1977- Relative erodibility of source area rock types, as determined from second- order variations in alluvial – fan size. Geol. Soc. Amer. Bull. 88:1177-1182.
Kostaschuk, R. A., Macdonald, G. M. & Putnam, P. E., 1986- Depositional Process and alluvial fan-Drainage basin morphometric relationships near Banff, Alberta, Canada: Eart Surface Processes and landforms, Vol. 11, p. 471-484.
Luzo´n, A., Gonza´lez, A., Munoz, A. & Sa´nchez-Valverde, B., 2002- Upper Oligocene–Lower Miocene shallowing upward lacustrine sequences controlled by periodic and non-periodic processes (Ebro Basin, Spain). J Paleolimnol  28:441– 6.
Luzo´n, A., 2001- Ana´lisis Tectosedimentario de los materiales Terciarios continentales del sector central de la Cuenca del Ebro (provincias de Huescay Zaragoza.) PhD thesis, Zaragoza Univ., Spain.
Milla´n Garrido, H., Pueyo Morer, E., Aurell Cardona, M., Luzo´n Aguado, A., Oliva Urc‎´a, B. & Mart‎´nez Pena, B., 2000- Actividad tecto´nica registrada en los depo´ sitos terciarios del frente meridional del Pirineo central. Rev Soc Geol Esp 13: 279–300.
Munoz, A., Arenas, C., Gonza´lez, A., Luzo´n, A., Pardo, G. & Villena, J., 2002- Ebro Basin (Northeastern Spain). In: Gibbons W, Moreno T, editors. Geology of Spain. London7 Geological Society; p. 301– 9.
Munoz, J. A., Mart‎´nez, A. & Verge´s,  J., 1986- Thrust sequences in the eastern Spanish Pyrenees. J Struct Geol  8:399– 405.
Oguchi, T. & Ohmori, H., 1994- Analysis of relationships among alluvial fan area, Source basin area, basin slope, and sediment yield: Z. Geomoph. NB.F. 38. p. 405-420.
Puigdefa`bregas, C., Munoz, J. A. & Verge´s, J., 1992- Thrusting and foreland basin evolution in the Southern Pyrenees. In: Mc Clay KR, editor. Thrust tectonics. Chapman & Hall;  p. 247–54.
Puigdefa`bregas, C. & Souquet, P., 1986- Tectosedimentary cicles and depositional sequences of the Mesozoic and Tertiary from the Pyrenees. Tectonophysics 129:173– 203.
Renssen, H., Lougheed, B. C., Aerts, J. C. J. H., De Moel, H., Ward, P. J. & Kwadijk, J. C. J., 2007- Simulating long-term Caspian Sea level changes: the impact of Holocene and future climate conditions. Earth and Planetary Science Letters, 261, 685-693.
Riba, O., Reguant, S. & Villena, J., 1983- Ensayo de s‎´ntesis estratigra´fica y evolutiva de la Cuenca terciaria del Ebro. In: Libro Jubilar JM R‎´os, editor. Geolog‎´a de Espana, Tomo II. Instituto Geolo´gico y Minero de Espana; p. 131– 59.
Scott Eaton, L. S., Morgan Benjamin, B. A., Kochel, R. C. & Howard, A. D., 2003- Quaternary deposits and landscape evolution of the central Blue Ridge of Virginia.  Geomorphology 56: 139-154.
Silva, P. G., Harvey, A. M.,  Zazo, C. & Goy, J. L.,  1992- Geomorphology, depositional style, and morphometric relationships of Quaternary alluvial fans in the Guadalentin Depression (Murcia, southeast Spain). Zeitschrift für Geomorphologie N. F. 36, pp. 325­-341.
Villena, J., Pardo, G., Pe´rez, A., Munoz, A. & Gonza´lez, A., 1996a- The Tertiary of the Iberian margin of the Ebro Basin: sequence stratigraphy. In: Friend P, Dabrio C, editors. Tertiary Basins of Spain, The Stratigraphic Record of Crustal Kinematics. World and Regional Geology Series. Cambridge University Press; p. 77– 82.
Villena, J., Pardo, G., Pe´rez, A., Munoz, A., Gonza´lez, A., 1996b- Tertiary of the Iberian margin of the Ebro Basin: paleogeography and tectonic control. In: Friend P, Dabrio C, editors. Tertiary Basins of Spain: The Stratigraphic Record of Crustal Kinematics World and Regional Geology Series. Cambridge7 Cambridge University Press; p. 83– 8.
Viseras, C. & Maldonado, A., 1999- Facies architecture, seismic stratigraphy and development of a high latitude basin: the powell Basin(Antarctica). Marine geology, 157:69-87.