سنگ‌زایی توده گرانیتوییدی چاه‌سالار (جنوب باختر نیشابور)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشکده علوم‌زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران.

چکیده

توده گرانیتوییدی چاه­سالار در جنوب باختر نیشابور، در شمال روستای چاه­سالار و در حاشیه شمالی پهنه ساختاری ایران مرکزی واقع شده­است. این توده به درون مجموعه افیولیتی سبزوار نفوذ کرده است و طیف­ترکیب سنگ­شناسی آن را دیوریت، کوارتزدیوریت، گرانودیوریت و آلکالی­فلدسپار گرانیت تشکیل می­دهد. آلکالی فلدسپار گرانیت‌ها، عضو بسیار تفریق­یافته­ این مجموعه هستند که به صورت دایک یا آپوفیز این توده نفوذی را قطع می­کنند. پگماتیت‌های گرانیتی و توده­های کوارتزولیتی همراه آنها، تفریق­یافته­ترین عضو این مجموعه سنگ­شناسی هستند. معادل‌های نیمه­ژرف سنگ‌های نفوذی نامبرده مانند آندزیت پیروکسن­دار، آندزیت، تراکی­آندزیت و داسیت به صورت دایک یا گنبد، این توده نفوذی را قطع می­کنند. سنگ‌های مورد مطالعه بافت‌های گرانولار، میرمکیتی، گرافیکی، پورفیری، میکرولیتی پورفیری، گلومروپورفیری و جریانی نشان می­دهند. به استثناء آلکالی فلدسپار گرانیت‌ها که بسیار تفریق یافته­اند، دیگر ترکیبات سنگی بر روی نمودارهای تغییرات اکسیدهای عناصر اصلی، کمیاب و کمیاب­خاکی در برابر SiO2 یا اندیس تفریق، تغییرات به نسبت پیوسته­ای نشان می­دهند. این توده دارای ماهیت کلسیمی- قلیایی و متاآلومین است و به گرانیتوییدهای نوع I تعلق دارد. نمودارهای متمایز کننده محیط زمین‌ساختی نیز نشان­می­دهند که توده­گرانیتوییدیچاه­سالار در قلمروگرانیتوییدهای کوهزایی نوع کمانآتشفشانی(VAG) و همچنین گرانیتوییدهای حاشیه قاره‌ای (CAG) قرار می­گیرد. بررسی جامع ویژگی‌های زمین­شناسی صحرایی، سنگ‌نگاری و ژئوشیمیایی، حکایت از آن دارد که ماگمای سازنده این توده نفوذی از راه ذوب­بخشی ورقه اقیانوسی فرورونده (متابازیت) یا گوه گوشته­ای متاسوماتیسم شده، حاصل گشته و سپس از روش فرایند تبلور تفریقی، آلایش یا آمیختگی ماگمایی تحول پیدا کرده است. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Petrogenesis of Chah Salar Granitoidic Pluton (SW of Neishabour)

نویسندگان [English]

  • M. Sadeghian
  • H. Ghasemi
  • Z. Farsi
چکیده [English]

Chah Salar granitoidic pluton is located in the N of Chah-Salar village, SW of Neishabour, in the northern margin of structural Central Iran zone. This pluton intruded in Sabzevar ophiolitic Zone and based on the field observations, petrographical and geochemical classification diagrams, its lithological composition composed of diorite, quartzdiorite, granodiorite and alkali feldspar granite. Alkali feldspar granites as a much fractionated end-members of this rock association are intruded in this pluton in the form of dikes or apophyse shapes. Granitic pegmatites and their associated quartzolites are the most differentiated end-member of this rock association. Their subvolcanic equivalents such as pyroxene-bearing andesite, andesite, trachyandesite and dacite cut this pluton in the forms of dikes or domes. The studied rocks show variety of textures including granular, myrmekitic, graphic, porphyritic, microlitic porphyry and pilotaxitic. Except alkali feldspar granites which are highly fractionated, the other lithological compositions, on the variations diagrams of major, trace and rare earth elements versus SiO2 or differentiation index show continuous compositional variations. This pluton has calc-alkaline and metaluminous nature and belongs to I-type granitoids. Also tectonic setting discrimination diagrams indicate that the Chah Salar granitoidic pluton belongs to volcanic arc granitoids (VAG) and continental arc granitoids (CAG). Detailed investigations of field geology, petrography and geochemical characteristics indicate that magma-forming of this pluton is resulted from partial melting of subducted oceanic slab (metabasite) or metasomatized mantle wedge and then evolved by fractional crystallization, magma contamination or magma mixing.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Petrogenesis
  • Granitoidic pluton
  • Continental Arc Granitoids
  • Fractional Crystallization
  • Chah Salar
  • Neishabour
 
آقانباتی، ع.، 1383- زمین‌شناسی ایران، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 620 صفحه.
ادهمی، ف.، 1376 - پتروگرافی، ژئوشیمی و پترولوژی افیولیت‌های منطقه باغجر سبزوار، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران.
اکرمی، م.ع.، عسگری، ع.، 1375 - نقشه زمین­شناسی 1:100000 سلطان‌آباد، انتشارات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
بازوبندی، م. ح.، 1379 - مطالعه پتروگرافی و پترولوژی مجموعه دگرگونی سلطان آباد در ارتباط با مجموعه افیولیت ملانژ سبزوار، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
بغدادی، ا.، 1379- کاربرد ویژگیهای ژئوشیمیایی و پترولوژیکی در تعیین موقعیت تکتونیکی ولکانیک‌های فرومد (شمال‌غرب سبزوار)، 35 صفحه، گزارش داخلی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
بهرودی، ا.، خلقی، م. ج.، 1370- نقشه زمین­شناسی 1:250000 تربت‌حیدریه، انتشارات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
رادفر، ج. و کهنسال، ر.، 1377- نقشه زمین­شناسی 1:100000 ، داورزن، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
رادفر، ج. ، 1380 - نقشه زمین­شناسی1:100000 صفی­آباد، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
سودی شعار، پ.، 1375- پتانسیل­یابی کرومیت و بررسی افیولیت‌های سیاه کوه شمال‌غرب سبزوار، پایان نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه صنعتی امیر کبیر.
صادقی، ع.، 1388- پترولوژی و ژئوشیمی توده گرانیتوئیدی ششتمد (جنوب سبزوار) پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکدة علوم زمین دانشگاه صنعتی شاهرود ، 160 صفحه.
صادقیان م.، قاسمی، ح.، 1386- پترولوژیو ژئوشیمی توده­های آذرین بعد از ائوسن نوار افیولیتی سبزوار، یازدهمین همایش انجمن زمین‌شناسی ایران، دانشگاه فردوسی مشهد.
صالحی نژاد رنجبر، ح.، 1387- پترولوژی و ژئوشیمی گنبدهای ساب ولکانیک منطقه باشتین(غرب سبزوار)، پایان نامه کارشناسی­ارشد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
علوی تهرانی، ن.، 1356- زمین­شناسی و سنگ­شناسی مجموعه افیولیتی ناحیه سبزوار، سازمان زمین­شناسی کشور، گزارش شماره 43.
فارسی، ز.، 1386- پترولوژی و ژئوشیمی توده گرانیتوییدی چاه سالار(جنوب‌غرب نیشابور)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شاهرود، دانشکده علوم زمین.
قاسمی، ر.، 1379- نگرشی بر جنبه­های اقتصادی افیولیت­های غرب منطقه سبزوار- گفت، پایان نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران.
قریب، ف.، فتونی، و.، 1382 - نقشه زمین­شناسی 1:100000 جاجرم، انتشارات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
گوهرشاهی، ر.، 1380- پترولوژی، ژئوشیمی و تکتونیک توده گرانیتوییدی مجاور کوه­میش واقع در جنوب سبزوار، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران. 
مجیدی شهر کردی، ع. و فرهادی، ق.، 1369- مطالعه پتروگرافی نوار افیولیتی شمال سبزوار،پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.
مجیدی، ج.، 1378- نقشه زمین­شناسی 1:100000 سبزوار، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
مصلحی، ز.، 1383 - کانی­شناسی و پترولوژی رودنژیت‌های بخشی از افیولیت‌های سبزوار(مناطق باغجر و سلیمانیه)، پایان ­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شاهرود، 103 صفحه.
نادری میقان، ن.، 1377- ب-  نقشه زمین­شناسی 1:100000 شامکان، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
نادری میقان، ن.، 1377- الف- نقشه زمین‌شناسی 1:100000 کدکن، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
References
Abdollah, S. A., Said, A. A., Visona, D., 1997-  New geochemical and petrographic data on the gabbro-syenite suite between Hargeysa and Berbera Shiikh(North Somalia). J. of African Earth ciences, Vol, 23, No.3. pp.303-373.
Alavi- Tehrani, N., 1975 - On the metamorphism in the ophiolitic rocks in the Sabzevar Region (NE-Iran). Report presented Tehran Symposium on the Geodynamics of Southwest Asia.
Alavi- Tehrani, N., 1976 – Geology and petrology in ophiolite range NW of Sabzevar (Khorasan / Iran) with special regard to metamorphism and genetic relations in an ophiolite suite. Dissertation der Mathemathisch – Naturwissen schaftlichen Fakultät der universität Saarland, 147 P.
Alavi, M., 1991- Sedimentary and structural characteristics of the Paleo- Tethys remnants in northeastern Iran. Geol. Soc. Of Amer. Bull. V. 103, PP. 983-992.
Altherr, R., Hall, A., Henger, E., langer, Kreuzer, H., 2002 – High potassium, calc-alkaline I-type plutonism the Euro peanvariscides Northern Vosges (France) and Northern Schwarzwald (Germany). Lithos, 50, pp: 51-73.
Bauman. A., Spies. O. and Lensch. G., 1983 - Strantium isotopic composition of post-ophiolithic tertiary volcanics between Kashmar, Sabzevar and Quchan, NE Iran. Geodynamic project (geotraverse) in Iran, Final report. GSI. Report No. 53.

Chappell, B. W. and White, A. J. R., 2001 - Two contrasting granite types. 25 years later. Australian Journal of Earth Sciences, Vol. 48, 489-499.

Cox, K. G., Bell, J. D. and Pankhurst, R. J., 1979 - The interpretation of igneous rocks. George Allen and Unwin, 450p.
Debon, F. and Le Fort, P. 1983- A chemical mineralogical classification of plutonic roks and associations. Transactions of Royal Society of Edinburgh, Earth science. 73.135-149.
Furnes, H., El-Sayed, M., Khalil, S. O., 1996 - Pan- African magmatism in the wadi-El-imra district, central Desert, Egept: geochemistry & tectonic environment, Jou, Geo. Soc. Vol. 153.
Hansen J. , Skjerlie K. P. , Pedersen R. B, De La Rosa, J., 2002- Crustal melting in the lower parts of island arcs: an example from the Bremanger Granitoid Complex, west Norwegian Caledonides, Contribution to mineralogy and petrology, 143, 316 – 335.
Irvin, T. N. & Baragar, W. R. A., 1971- A guide to the classification of the common volcanic rocks, Can. Jour. Earth. Sci., No. 8, PP. 235 – 458.
Maniar, P. D. & Picooli, P. M., 1989 - Tectonic discrimination of granitoids, Geo.  Soc. of  Am. Bull., Vol. 101 , P. 635 – 643 .
Middlemost, E. A. K., 1994 - Naming materials in the magma/ igneousrock system. Longman Group U.K., PP. 73 – 86.
Nakamura, N., 1974 – Determination of REE, Ba, Fe, Mg, Na and K in carbonaceous and ordinary condrites. Geochimica. et. Cosmochimica Acta, 6, 90- 100.
Noghreyan, M. K., 1982 – Evolution gèochemique, minèralogique et structural d’un èdifice ophiolitique singulier: Le massif de Sabzevar(partie centrale), NE de l’Iran(PhD Thèse). Thèse ès Sci. univ. de Nancy I, France. 239 P.
Pearce, J. A., Harris, N. B. W. and Thindle, A. G., 1984 - Trace element discrimination diagrams for the tectonic interpretation of granitic rocks. Journal of Petrology, 25: 956 – 983.
Peccerillo, A., Taylor, S. R., 1976 – Geochemistry of Eocene calc - alkaline rocks from Kastamonu area, Northern Turkey, Contributions to Mineralogy and Petrology 58, 63-81.
Rahgoshay, M. S., H., 2002 - The Nain's ophiolite as an indicator of a paleo- Tethys segment in Central Iran,. J. of Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, 8-9, 45-52.
Rollinson, H., 1993- Using geochemical data: Evaluation, presentation, interpretation. Longman, Singapore.
Šarić, K., Cvetković, V., Romer, R. L., Christofides, G., Koroneos, A., 2008- Granitoids associated with East Vardar ophiolites (Serbia, F.Y.R. of Macedonia and northern Greece): Origin, evolution and geodynamic significance inferred from major and trace element data and Sr–Nd–Pb isotopes, Lithos, in press.
Shand, S. J., 1943 - Eruptive rocks. Composition, classification and their relation to ore deposits. With a chapter on meteorite. New Yorks: john Wiley & sons.
Schandl, E. S. & Gorton, M. P. ,2002- Application of high field strength elements to discriminate tectonic settings in VMS environments. Economic  Geology 97, 629–642.
Shojaat, B., Hassanipak, A. A., Mobasher, K., Ghazi, A. M., 2003 - Petrology, Geochemistry and tectonics of the Sabzevar Ophiolite, North Central Iran,. Jorunal of Asian Earth Sciences, 1-15.
Spies, O., Lencsh. G. and Mihm, A., 1980 - Geochemistry of the post – ophiolitic tertiary volcanics between Sabzevar and Guchan / NE – Iran. Internal report of geological and mining exploration of Iran, 248-263.
Sun, S. S., and McDonough, W. F., 1989 - Chemical and isotopic systematics of oceanic basalts: implication for mantle composition and processes. In: Saunders, A. D. and Norry, M. J. (eds), Magmatism in oceanic basins. Geol. Soc. London. Spec. Pub., 42, 313-345.
Sylvester, P.  J., 1989 - Post collisional alkaline granites. J. Geol. 97, 261-280.
Takahashi, M., Aramaki, S. and Ishihara, S., 1980- Magnetite-series / Ilmenite-series vs. I-type/S-type granitoids, Mining geology special issue, No. 8, p. 13-28.
Villaseca, C., Barbero, L. & Heneros, V., 1998- A re-examination of the typology of peraluminous granite types in intracontinental orogenic belts. Transactions of the Royal Society of Edinburge, Earth Sciences, 89, 113- 119.
Whalen, J. B., Currie, K. L., Chappell, B. W., 1987- A-type granites: geochemical characteristics, discrimination and petrogenesis. Contrib. Mineral. Petrol. 95, 407– 419.