گرانیت‌های A type شمال سنندج – سیرجان؛ نگاهی نو، رده بندی نو

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، بخش زمین‌‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانشیار، پژوهشکده علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران

چکیده

توده‌های نفوذی شرق سنندج تا گلالی، واقع در شمال پهنه سنندج – سیرجان، بخشی از کوهزاد زاگرس بوده و متشکل از توده‌های نفوذی مرکب و چند‌فازی است که در حین فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس به‌زیر پلیت اورازایا پدید آمده‌اند. لوکوگرانیت‌های آلکالن، پتاسیم بالا و فروئن، نماینده ماگماتیسم A-type در این گستره هستند. با وجود شباهت‌های کانی‌شناسی و ایزوتوپی، لوکوگرانیت‌ها بر‌مبنای شواهد ژئوشیمی، ایزوتوپی و نتایج سن‌سنجی بلورهای زیرکن، دو دسته‌گی آشکاری به نمایش می‌گذارند. لوکوگرانیت قلای‌لان با سن تبلور 3 ± 159 میلیون‌سال، A1-type است. سایر لوکوگرانیت‌ها A2-type هستند و به فاصله زمانی حدود 20 میلیون‌سال بعد (Ma 149-140) متبلور شده‌اند. در واقع نفوذ ماگمای مافیک گوشته‌ای، موتور محرکه‌ی ذوب‌بخشی پی‌سنگ از پیش‌بارور و هتروژن سنندج-سیرجان بوده و سنگ‌های قلای‌لان را پدید‌آورده‌است. لوکوگرانیت‌های جوان‌تر با ماهیت A2-Type، ساز‌و‌کاری متفاوت دارند. این سنگ‌ها حاصل ذوب‌بخشی پی‌سنگ مشابه و از پیش‌بارور هستند که به فاصله زمانی 20 میلیون‌سال پس از تکتونیک فشارشی پدید آمده‌اند. بالازدگی آستنوسفر در اثر کشش حاصل از عقب‌گرد یا افزایش شیب ورقه فرورانده پس از تکتونیک فشارشی حاکم بر منطقه، می‌تواند عامل ذوب پوسته و تشکیل لوکوگرانیت‌های آلکالن جوان باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A-type Granites of North Sanandaj-Sirjan zone, new observation, new classification

نویسندگان [English]

  • Sanaz Yajam 1
  • jalil Ghalamghash 2
1 Assistant Professor, Department of Geology, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Research Institute for Earth Sciences, Geological Survey of Iran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The easts Sanadaj- Galali plutons of the northern Sanandaj-Sirjan Zone, Zagros Orogeny, are composite, polyphase bodies that generated during subduction of Neotethys beneath the Eurasian plate. A-type magmatism in this area presents by Alkaline, high K, ferroan leucogranites. Despite having mineralogical and isotopic similarities, these leucogranites show a clear division, based on the geochemical and SHRIMP zircon crystal dating results. Qalaylan leucogranite with the crystallization age of 159 ± 3Ma is A1-type. Other leucogranites are A2-type and crystalized about 20 million years later (140-149 Ma). In fact, mantle derived mafic magma, as heat source, caused partial melting of heterogeneous pre-fertilized Sanadaj-Sirjan basement and creates Qalaylan leucogranites. Younger leucogranites are A2-type and present different evolution path. These rocks generate in a post collisional setting as a result of partial melting of heterogeneous pre-fertilized Sanadaj-Sirjan basement, about 20 Ma later. In post collisional setting, asthenosphere upwelling do to the slab roll back or slab steepening could be a heat source of crust melting and generates the younger leucogranites.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sanandaj-Sirjan zone
  • A1- type granites
  • A2-type granites
  • Late Jurassic
کتابنگاری

سهندی، م. ر.، سرتیپی، ا. ه. و حق‎فرشی، ا.،  1375- نقشه زمین‎شناسی 100000/1 سنندج، سازمان زمین‎شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

یاجم، س.، ۱۳۹۶- معمای وجود بلورهای زیرکن‌های بازماندی در توده قلای‌لان؛ نشانه‌هایی از پوسته گندوانایی در سنگ‌هایی با ویژگی‌های ایزوتوپی گوشته‌ای، مجله بلورشناسی و کانی‎شناسی ایران، ۲۵ (۱)، صص 67 تا ۷۸.

 

References

Alirezaei, S. and Hassanzadeh, J., 2012- Geochemistry and zircon geochronology of the Permian A-type Hasanrobat granite, Sanandaj–Sirjan belt: A new record of the Gondwana break-up in Iran. Lithos, 151, 122- 134.

Azizi, H., Asahara, Y., Mehrabi, B. and Chung, S. L., 2011- Geochronological and geochemical constraints on the petrogenesis of high-K granite from the Suffi abad area, Sanandaj-Sirjan Zone, NW Iran, Chemie der Erde, 71, 363- 376.

Azizi, H., Kazemi, T. and Asahara, Y., 2017- A-type granitoid in Hasansalaran complex, northwestern Iran: Evidence for extensional tectonic regime in northern Gondwana in the Late Paleozoic, Journal of Geodynamics, 108, 56- 72.

Bonin, B., 2007- A-type granites and related rocks: evolution of a concept, problems and prospects, Lithos 97, 1- 29.

Bonin, B., 2008- Death of super-continents and birth of oceans heralded by discrete Atype granite igneous events: the case of the Variscan–Alpine Europe. Journal of Geoscience, 53 (3–4), 237- 252.

Clemens, J. D., Holloway, J. R.and White, A. J. R., 1986- Origin of an Atype granite: experimental constraints, American Mineralogist, 71, 317- 324.

Collins, W. J., Beams, S. D., White, A. J. R. and Chappell, B. W., 1982- Nature and origin of A-type granites with particular reference to southeastern Australia, Contributions to Mineralogy and Petrology 80, 189- 200.

Creaser, R. A., Price, R. C. and Wormald, R. J., 1991- A-type granites revisited: assessment of residual-source model, Geology, 19, 163- 166.

DePaolo, D. J., 1981- Neodymium isotopes in the Colorado Front Range and implications for crust formation and Mantle evolution in the Proterozoic. Nature, 291, 193- 197.

Eby, G. N., 1990- The A-type granitoids: a review of their occurrence and chemical characteristics and speculations on their petrogenesis, Lithos 26, 115- 134.

Eby, G. N., 1992- Chemical subdivision of A-type granitoids: petrogenetic and tectonic implications, Geology, 20, 641- 644.

Eby, G. N., 2011- A-type granites: magma sources and their contribution to the growth of the continental crust, Seventh Hutton Symposium on granites and related rocks, abstract volume, 50- 51.

Frost, B. R., Barnes, C. G., Collins, W. J., Arculus, R. J., Ellis, D. J. and Frost, C. D., 2001- A geochemical classification for granitic rocks, Journal of Petrology, 42, 2033- 2048.

Frost, C. D. and Frost, B. R., 2011- On Ferroan (A-type) Granitoids: their Compositional Variability and Modes of Origin, Journal of Petrology, 52, 39- 53.

Govindaraju, K., Potts, P. J., Webb, P. C. and Watson, J. S., 1994- Report on Whin Sill Dolerite WS-E from England and Pitscurrie micrograbbro PM-S from Scotland: assessment by one hundred and four international laboratories, Geostandards Newsletter, 18, 211- 300.

Honarmand, M., Li, X. H., Nabatian, G. and Neubauer, F., 2017- In-situ zircon U-Pb age and Hf-O isotopic constraints on the origin of the Hasan-Robat A-type granite from Sanandaj–Sirjan zone, Iran: implications for reworking of Cadomian arc igneous rocks, Mineralogy and Petrology, 111(5), 659. DOI:  10.1007/s00710-016-0490-y

Kemp, A. I. S., Hawkesworth, C. J., Foster, G. L., Paterson, B. A., Woodhead, J. D., Hergt, J. M., Gray, C. M. and Whitehouse, M. J., 2007- Magmatic and crustal differentiation history of granitic rocks from Hf–O isotopes in zircon, Science, 315, 980- 983.

King, P. L., White, A. J. R., Chappell, B. W. and Allen, M. C., 1997- Characterization and origin of aluminous A-type granites from the Lachlan Fold Belt South-eastern Australia, Journal of Petrology 38, 371- 391.

Loiselle, M. C. and Wones, D. R., 1979- Characteristics and origin of anorogenic granites, Annual Meetings of the Geological Society of America and Associated Societies, San Diego, California, 11, 468.

Martin, R. F., 2006- A-type granites of crustal origin ultimately result from open-system fenitization-type reactions in an extensional environment, Lithos 91, 125- 136.

Mazhari, S. A., Bea, F., Amini, S., Ghalamghash, J., Molina, J. F., Montero, P., Scarrow, J. H., Williams, I. S., 2009- The Eocene bimodal Piranshahr massif of the Sanandaj-Sirjan Zone, NW Iran: a marker of the end of the collision in the Zagros Orogen, Journal of the Geological Society, 166, 53- 69.

McDonough, W. F. and Sun, S. S., 1995- Composition of the Earth, Chemical Geology 120, 223- 253.

Mohajjel, M. and Fergusson, C. L., 2014- Jurassic to Cenozoic tectonics of the Zagros Orogen in northwesternIran, International Geology Review, 56(3), 263- 287.

Molnar, M., 2006- Tertiary Development of the Zagros Mountains, Geol.186- earth history.

Montero, P. and Bea, F., 1998- Accurate determination of 87Rb/86Sr and 147Sm/144Nd ratios by inductively-coupled-plasma mass spectrometry in isotope geoscience: an alternative to isotope dilution analysis, Analytica Chimica Acta, 358, 227- 233.

Moreno, J. A., Molina, J. F., Bea, F., Abu Anbar, M. and Montero, P., 2016- Th-REE- and Nb-Ta-accessory minerals in post-collisional Ediacaran felsic rocks from the Katerina Ring Complex (S. Sinai, Egypt): An assessment for the fractionation of Y/Nb, Th/Nb, La/Nb and Ce/Pb in highly evolved A-type granites, Lithos, 258- 259, 173- 196.

Moreno, J. A., Molina, J. F., Montero, P., Abu Anbar, M., Scarrow, J. H., Cambeses, A. and Bea, F., 2014- Unraveling sources of A-type magmas in juvenile continental crust: Constraints from compositionally diverse Ediacaran post-collisional granitoids in the Katerina Ring Complex, southern Sinai, Egypt, Lithos, 192-195, 56- 85.

Mouthereau, F., Lacombe, O. and Vergés, J., 2012- Building the Zagros collisional orogen: Timing, strain distribution and the dynamics of Arabia/Eurasia plate convergence, Tectonophysics, 532- 535, 27- 60.

Plank, T., 2005- Constraints from thorium/ lanthanium on sediment recycling at subduction zones and the evolution of the continents, Journal of Petrology 46, 921- 944.

Rudnick, R. L. and Gao, S., 2003- Composition of the continental crust. In: Rudnick, R.L. (Ed.), Treatise on Geochemistry, Elsevier, Oxford, 3, 1- 64.

Schmitt, A. K., Emmermann, R., Trumbull, R. B., Buhn, B. and Henjes-Kunst, F., 2001- Petrogenesis and 40Ar/39Ar geochronology of the Brandberg Complex, Namibia: evidence for a major mantle contribution in metaluminous and peralkaline granites, Journal of Petrology, 41, 207- 1239.

Shafaii Moghadam, H., Li, X. H., Ling, X. X., Stern, R. J, Santos, J. F., Meinhold, G., Ghorbani, G. and Shahabi, Sh., 2015- Petrogenesis and tectonic implications of Late Carboniferous A-type granites and gabbronorites in NW Iran: Geochronological andgeochemical constraints, Lithos 212, 266- 279

Whalen, J. B., Currie, K. L., Chappell, B. W., 1987- A-type granites: geochemical characteristics, discrimination and petrogenesis, Contributions Mineralogy and Petrology, 95, 407- 419.

Wu, F., Sun, D., Li, H., Jahn, B. and Wilde, S., 2002- A-type granites in northeastern China: age and geochemical constraints on their petrogenesis, Chemical Geology, 187, 143- 173.

Yajam, S., Montero, P., Scarrow, J., Ghalamghash, J., Razavi, S. M. H. and Bea, F., 2015- The spatial and compositional evolution of the Late Jurassic Ghorveh-Dehgolan plutons of the Zagros Orogen, Iran: SHRIMP zircon U-Pb and Sr and Nd isotope evidence, Geologica Acta, 13)1(, 25- 43.