فصلنامه علمی علوم زمین

فصلنامه علمی علوم زمین

سنگ‌های پتاسیک و اولتراپتاسیک و موقعیت این سنگ‌ها در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سازمان زمین شناسی کشور
چکیده
سنگهای پتاسیک و اولتراپتاسیک به صورت توده‌های آتش‌فشانی، نفودی، یا کم‌عمق با ترکیب شیمیایی متنوع در محیطهای گوناگون زمینشناسی وجود دارند، که بر اساس پارامترهای پترولوژیکی به چهار گروه اصلی: سری شوشونیتی، سری نوع رومی، لامپروئیت ها و کامافوگیتها (Kamafugites) تقسیم شده‌اند. ویژگی شاخص در تمام این گروه‌ها حضور عناصر ناسازگار زیاد تا خیلی زیاد است؛ همچنین نسبت‌های ایزوتوپی استرنسیم، نئودیمیوم، سرب و اکسیژن متغیری دارند که بیانگر پیچیدگی تاریخچه تکوین و پیدایش آن‌هاست.
مفروضات و اطلاعات پترولوژیکی و ژئوشیمیایی حاکی از آن است که ماگماهای پتاسیک و سیک در گوشته فوقانی فلوگوپیتدار ناهمگن و غیر عادی با تأثیر فازهای فرار و تحت فشارهای مختلف به وجود می‌آید. همراهی عوامل فوق منجر به تولید طیف وسیعی از ماگماهایی می‌شود که از نظر ویژگی‌های پترولوژیکی و ژئوشیمیایی قابل تفکیکاند. برخی بر این باورند که ناهنجاری‌های ژئوشیمیایی و منشأ آنومالی‌های موجود مربوط به فرآیندهای متاسوماتیسمی است که یا براثر اضافه شدن ذوب بخشی جزیی به وجود آمده و یا حاصل عملکرد سیالات گازدار غنی از پتاسیم و عناصر ناسازگارند. شواهد ژئوشیمیایی و ایزوتوپی مشخص ساخته‌اند که احتمالاً این عوامل متاسوماتیسمی یا در گوشته ساب‌لیتوسفری به وجود آمده و یا از آب‌زدایی و ذوب قطعه اقیانوسی و مواد پوسته فوقانی که با فرآیند فرورانش به گوشته آورده شده حاصل شده‌اند. مواد فرورفته در گوشته می‌توانند مدت زیادی پیش از ورود در تولید و پیدایش ماگماهای پتاسیک، در گوشته جابه جا شوند.
سنگهای پتاسیک و اولتراپتاسیک موجود در ایران عمدتاً در سری شوشونیتی، برخی در سری نوع رومی، و تنها یک مورد در سری لامپروئیتی واقع شده‌اند و از انواع کامافوگیتی اصلاً در ایران وجود ندارد. سنگ‌های پتاسیک در ترسیر، و به میزان کمتر کواترنر در بخش‌های مختلف ایران مرکزی و البرز گزارش شده‌اند اما تا کنون تنها در ساحل شرقی دریاچه ارومیه (به همراه سنگ‌های پتاسیک) و راین کرمان به وجود سنگ‌های اولتراپتاسیک اشاره شده است. اطلاعات موجود در خصوص این قبیل سنگ‌ها در غالب موارد به تجزیه شیمیایی عناصر اصلی و کانی‌های نورماتیو آن‌ها محدود می‌شود. لذا بررسی نحوه و شرایط ایجاد ماگماهای آن‌ها با محدودیت و اشکال همراه است.
موضوعات

 امامی، م. ه. - ایران نژادی (۱۳۷۲) مطالعه پترولوژی و ولکانولوژی آتشفشان دماوند. فصل نامه علوم زمین. سال دوم شماره ۷.
امینی، صدر الدین (۱۳۵۹) - مطالعه زمینشناسی و پترولوژی منطقه تاکستان پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم، دانشگاه تهران.
باباخانی، علیرضا (۱۳۷۰)- مکالمه پتروگرافی و ژئوشیمی نفلین سینیتهای شمال آذربایجان، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم دانشگاه تهران .
بربریان، مانوئل (١٣٦٧) - فرگشت ژئوتکنیکی رشته کوه‌های ایران هفتمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی کشور.
پورحسینی، فاطمه (۱۳۹۲) - پژوهشی در منشأتوده‌های آذرین ایران زمین، بررسی ژرف توده‌های نفوذی نطنز و بزمان، سازمان زمین‌شناسی کشور گزارش شماره ۵۳.
درویشزاده، علی (۱۳۷۰) زمینشناسی ایران- مجموعه کتاب‌های علوم پایه نشر دانش امروز.
حسینی، مهدی (۱۳۶۷) - پتروگرافی، پترولوژی و ژئوشیمی مجموعه آتش فشانی منطقه دوازده امام (شمال دریاچه نمک)، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت معلم.
حلمی، فریده (۱۳۷۳) ویژگی‌های ترکیبی پتروژنز و اهمیت زمین شناسی سنگ‌های پتاسیک و اولتراپتاسیک و موقعیت این سنگ‌ها در ایران، سازمان زمین شناسی کشور.
سبزهای، مسیب (۱۳۶۳) - مطالعات زمینشناسی و سنگ‌شناختی فعالیتهای ماگمایی (قلیایی- کربناتیتی) اواخر دوران چهارم و خاستگاه کراترهای منطقه قلعه حسنعلی راین. سازمان زمینشناسی مدیریت جنوب خاوری (کرمان).
شاهرخی، زهرا (١٣٦٦) زمینشناسی، پترولوژی و ژئوشیمی منطقه میگون -نوجان (البرز مرکزی) پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم دانشگاه تهران.
شیشهبر، فاطمه (۱۳۷۲) - بررسی پتروگرافی، ژئوشیمی و پترولوژی سنگ‌های لامپروئیتی قلعه حسنعلی راین. پایاننامه کارشناسی ارشد دانشگاه شهید باهنر کرمان.
 طوطی، فرامرز (۱۳۷۰) - پترولوژی سنگ‌های آتش‌فشانی منطقه کوه جارو (جنوب شرق اشتهارد). پایاننامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم دانشگاه تهران.
عطاپور، حبیبه (۱۳۷۲) - منشأ آنالسیم در شوشونیتهای منطقه گود بیابانی شمال غرب بردسیر. مجموعه مقالات دوازدهمین گردهمایی سازمان زمینشناسی کشور.
لطفی، محمد (۱۳۵۴)- بررسی‌های زمینشناسی و پترولوژی منطقه شمال- شمال شرق میانه (آذربایجان خاوری) پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم دانشگاه تهران.
مرادیان شهربابکی، عباس (۱۳۶۹) - بررسی پترولوژی و ارزیابی اقتصادی سنگ‌های آذرین فلدسپاتوئیددار شمال شهر بابک (جوزم). پایاننامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم دانشگاه تهران.
مهدیزاده تهرانی، سیمین (۱۳۷۰) - بررسی زمینشناسی و پترولوژی و ژئوشیمی سنگ‌های آتش‌فشانی منطقه مردآباد بخشی از ورقه ۱:۱۰۰،۰۰۰ کرج. پایاننامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم دانشگاه تهران.
وثوقی عابدینی، منصور (۱۳۵۶) مقدمه‌ای بر تحقیقات پتروگرافی و پترولوژی ولکانیکهای بازیک دوران چهارم منطقه آذربایجان. گزارش شماره ۶۱ سازمان زمین شناسی کشور.
 
Amidi, S. M., Emami, M. H, Michel, R. (1982)- Alkalin character of Eocen volcanism in the middle part of central Iran and its geodynamic situation. Geologischen Runschau, 73,3.
Amidi, S. M., (1977)- Etude geologique de la region de Natanz- Surk (Iran central), stratigraphieet petrologie, Geol. Surv. Iran, Re. No 42.
Amidi, S. M., (1977)- Distribution of Analcime bearing rocks in Iran.
Bout, P. et al. (1961)- Observations de geographie physiqueen Iran. Centr. Docum. carto. Geogr. C. N. R. S., Me moi. Docum. Vill, pp. 9- 102.
Brousse, R. et Moine Vaziry, H. (1982)- L'Association Shoshonitique du Damavand (Iran). Geologischen Rund chau, Bd. 71, Heft.
Brousse, R. et al. (1977)- Le Damavand: un volcan Shoshonitique de la plaque Iranienne. Compted Rendus, Acad. Sc. Paris, serie, D, 285 (2), pp. 131- 134.
Caillate, C. et al. (1978)- Geologie de la region de Saveh (Iran). Contribution a etude du Volcanisme et Plutonisme Tertiair e de la zone de l'Iran central. These Dr. de Specialist. univ. Grenoble, France. Crawford, A. R. (1972)- Iran. continental drift and plate tectonics. 24. th International Geological congress, Montreal, Section 3.
Dewey, J. F. Bird, J. M. (1970)- Mountain belts and the new global tectonics. Journal of Geophysical Research, 75.
Dewey, J. F., et al, (1973)- Plate tectonics and the evolution of the Alpine system. Geological Society of America. Bulletin, 84.
Dixon, C. J. et al, (1974)- Plate tectonics and Mineralization in the Tethyan Region. Mineralium Deposite No. 9.
Emami, M. H. (1981) Geologie de la region de Qom- Aran. contribution a l'etude dynamique et geochimique du volcanisme- Tertiare de Iran central.
Forster, H. (1972): Magmatic and orogenic evolution of the central Iran volcan bett .24th Inter. Geol. Cong. Montreal, Section 22, pp 198-210.
Gojkovic,s. (1973)- Geology of Kerman region: Geological Survey of Iran. Rept. No. Ys/52, Tehran.
Joplin, G. A. (1968)- The Shoshonite association: a review, Geol. Soc. Australia. Jour. 15.275.
Jung, D. Kursten, M. and Tarakian, M., (1976)- Post Mesozoic Volcanism in Iran and its relation to the Subduction of the Afro- Arabian under the Eurasian Plate. In Afar between continental and oceanic rifting (V.). Edited by A. Pilger and A. Rosler. E. Schweizerbatschi verlag sbuchh and lung, Stottgart. pp. 175-181.
Lescuyer, J. L. Riou, R. (1976)- Geologie de la region de Mianeh (Azerbaidjan); Contribution a'L'etude du Volcanisme tertiaire de L'Iran. These 3eme cycle, Grenoble."
Lescuyer. J. L, Riou, R. Babakhani, A. (1976)- Geological map of Ahar quadrangle, Lescuyer. J. L, Riou. R, Babakhani, A. (1976)- Geological report of Ahar quadrangle.
Milton, D. J. (1976-77)- Qal'eh Hassan Ali Maars, Central Iran: U. S. Geological Survey, Reston, Virginia.
Moin- Vaziri, H. (1985)- Volcanisme Tertiare Et Quaternaire En Iran.
Moin- Vaziri, H. Khalili- Marandi, SH., Brousse, R. (1991)- Importance d'un volcanisme potassique, au Miocene superieue, en Azerbaijan (Iran). C. R. Acad, Sci. Paris, t. 313, serie II, pp.1603- 1610.
Peccerillo, A. (1992)- Potassic and ultrapotassic rocks: compositional characteristics, petrogenesis, ans geologic- significance in Episodes, Vol. 15. No 4, pp. 243-251.
Peccerillo, A. Taylor. S. R. (1976)- Geochemistry of Eocene calc- alkaline in Volcanic rocks from the Kastamonu area, northern Turkey, Contr. Mineral. Petrol. 58.
Riou, R. (1979)- Petrography and Geochemistry Volcanic- and Plutonic rocks of the Ahar quadrangle. Riou. R. (1979)- petrography and Geochemistry of the Eocene- Alkaline Lavas of the Northern Azarbaijan.
Stalder, P. (1971)- Magmatismes tertiaire et sub recent en Taleghan et Alamout. Elbourz central (Iran). Extrait du "Bulletin Suisse de Min. et petr." Vol. 51/1; 139 pp.
Takin, M. (1972)- Iranian Geology and Continental drift in the Middle 1East.
دوره 4، شماره 13
پاییز 1373، سال چهارم، شماره 13
زمستان 1373
صفحه 48-63