رسوب‌شناسی سد‌‌های طولی دررودخانه الیاتو (جنوب باخترفریمان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 استادیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 استاد، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

حوضه آبریز الیاتو با شکلی کشیده و مساحتی در حدود 89/52 کیلومتر مربع، در جنوب باختر فریمان جای دارد. به‌ منظور بررسی تغییرات اندازه ذرات و عوامل مؤثر بر ریزشوندگی، 35 نمونه رسوب از محور مرکزی سدهای طولی رودخانه مورد مطالعه برداشت شده و مشخص شد که روند تغییرات اندازه ذرات از الگوی نمایی کاهش به‌ سوی پایین‌دست پیروی کرده است. تغییرات سنگ‌شناسی و زمین‌ریخت‌شناسی وگسل خوردگی از عوامل مؤثردر تغییرات درصد شیب رودخانه به سوی پایین‌دست هستند. بر پایه مطالعات سنگ‌نگاری، رسوبات بستر رودخانه بیشتر خرده‌های آذرین همچون سرپانتین وگابرو هستند. همچنین بر پایه مطالعات رسوب‌شناسی، رسوبات سدهای طولی رودخانه مورد مطالعه بیشتر دارای (جورشدگی بد و بسیاربد)، کج‌شدگی (تقریباً متقارن تا بسیارمثبت) و کشیدگی (متوسط و پهن) هستند. در این رودخانه 6 رخساره رسوبی شامل گراول دانه‌پشتیبان (Gcm)، گراول زمینه‌پشتیبان (Gmm)، گراول با لایه‌بندی افقی (Gh)، ماسه توده‌ای (Sm)، گل لامیناسیون‌دار (Fl) و گل توده‌ای (Fm) شناسایی شده است. رخساره‌های موجود در سه عنصر ساختاری کانال (CH)، سدها و اشکال لایه‌ای (GB) و رسوبات ریز خارج از کانال (FF) تشکیل شده‌اند. با توجه به مجموعه‌های رخساره‌ای و عناصر ساختاری، مدل رسوبی رودخانه مورد مطالعه، بریده بریده با بار بسترگراولی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Sedimentology of longitudinal bars in the Elyato river (South Western Fariman)

نویسندگان [English]

  • H Ghaderi Fijani 1
  • M Khanehbad 2
  • R Moussavi Harami 3
  • A. Mahboubi 3
1 M.Sc. Student, Department of Geology, Faculty of Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Geology, Faculty of Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 3Professor, Department of Geology, Faculty of Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

The elongated Elyato River catchment, covering about 52.89 Km2 areas, is located in southwestern Fariman. To understand the grain size variation and effective factors in downstream fining, 35 samples from central axis of Longitudinal Bars have been collected and analyzed. The results indicate that the grain size decreases downstream as exponential. The lithological and geomorphological changes and faulting are effective in the slope percentage changes downstream. Based on petrographic studies, sediments on the river’s substrate are igneous rock fragments such as gabbro and serpentine group.  However, based on sedimentological studies, we show that the sediments of Longitudinal Bars are mostly poorly and very poorly sorted, near symmetrical to very positive skewness and mesokurtic and platy kurtic kurtosis. Six sedimentary facies including grain supported gravel (Gcm), matrix supported gravel (Gmm), grain supported gravel with horizontal bedding (Gh), massive sand (Sm), laminated mud (Fl) and massive mud (Fm) are recognized along the wall of the studied river. These sedimentary facies have formed in 3 architectural elements including channel (CH), Gravel bars and bed form (GB) and fine grain clastic deposits (FF). Based on sedimentary facies and architectural elements, sedimentary model for this river is proposed as gravelly braided river system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Longitudinal Bars
  • Architectural elements
  • Sedimentary model
  • Elyato River
  • Fariman

احمدی، ح.،  1385- ژئومورفولوژی کاربردی، انتشارات دانشگاه تهران، 688 ص.

ضیایی ، ح. ا.، 1386- اصول مهندسی آبخیزداری، انتشارات دانشگاه امام رضا، چاپ دوم، 548 ص.

مدیریت آبخیزداری سازمان جهاد کشاورزی خراسان ، 1381- مطالعات آبخیزداری حوضه آبریز الیاتو شهرستان فریمان، اداره کل منابع طبیعی وآبخیزداری استان خراسان رضوی.

موسوی حرمی، س. ر.، 1382- مطالعات رسوب شناسی و نرخ ریزشوندگی به طرف پایین دست حوضه آبریز بندگلستان جنوب شرقی مشهد، مجله علوم دانشگاه تهران، شماره 1، صص.  87 تا 117.

واعظی‎پور، م .ج.، علوی تهرانی، ن.، بهروزی، ا. و علوی نائینی، م.، 1370- نقشه زمین­شناسی تربت حیدریه: مقیاس 250000/1، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

 Aboumaria, Kh., Zaghloul, M. N., Battaglia, M., Loiacono, F., Puglisi, D. and Aberkan, M., 2009- Sedimentay processes and provenance of Quaternary marine formations from the Tangier Peninsula (Northern Rif, Morocco). Journal of African Earth Sciences 55: 10-35.

Allen, P. J. and R. Fielding, C., 2007- Sedimentology and stratigraphic architecture of the Late Permian Betts Greek Beds, Queensland, Australia. Sedimentary Geology 202: 5-34.

Caltorti, M., Pieruccini, P. and Rustioni, M., 2007- The Barga Basin (Tuscany): A record of Plio -Pleitocene mountain building of the North Apenines, Italy. Quaternary International 10, 45 p.

Folk, R.L., 1980- Petrology of Sedimentary Rocks: Hemphill Publishing Co., Austin, Texas, 182p.

Gao, C., Boreham, S., Preece, R. C., Gibbard, P. L. and Briant, R. M., 2007- Fluvial response to rapid climate change during the Devensian (Weichselian) Lateglacial in the River Great Ouse, southern England, UK. Sedimentary Geology 202: 193-210.

Gomez, J. L., Chivelet, J. M. and Palma, R. M., 2009- Architecture and development of the alluvial sediments of the Upper Jurrassic Tordillo Formation in the Canada Ancha Valley, northern Neuquen Basin, Argentina. Sedimentary Geology 219: 180-195.

Goudie, A. S., 2006- Global warming and fluvial geomorphology. Geomorphology 79: 384-394.

Hoey, T. B. and Bluck, B. J., 1999- Identifying the controls on downstream fining gravels. Journal of Sedimentary Research 69: 40-50.

Ito, M., Matsukawa, M., Saito, T. and Nichols, D. J., 2006- Facies architecture and paleohydrology of a synrift Succession in the Early Cretaceous Choyr Basin, southern Mogolia. Cretaceous Research 27: 226-240.

Joeckle, R. M. and Henebry, G. M., 2008- Channel and island change in the lower Platte River, eastern Nebraska, USA: 1855-2005. Geomorphology 102: 410-418.

Khalifa, M. A. and Catuneanu, O., 2008- Sedimentology of the fluvial and fluvio-marine facies of the bahariya Formation (Early Cenomanian), Bahariya Oasis, Wetern Desert, Egypt. Journal of African Earth Sciences 51: 89-103.

Kim, S. B., Kim, Y. G., Jo, H. R., Jeong, K. S. and Chough, S. K., 2009- Depositional facies, architecture and envirnments of the Sihwa Formation (Lower Cretaceous), mid-west Korea with special reference to dinosaur eggs. Cretaceous Research 30: 100-126.

Kjemperud, V. A., Sckomacher, E. R. and Cross, T. A., 2008- Architecture and stratigraphy of alluvial deposits, Morinson Formation(Upper Jurassic), Utah The American Association of Petroleum Geologists, Bulletin, 92 (8):1055-1076.

Kosun, E., Possion, A., Ciner, A., Wernli, R. and Monod, O., 2009- Syn-tectonic sedimentary evolution of the Miocene Catallar Basin, southwestern Turkey. Journal of Asian Earth Sciences 34: 466-476.Krumbein, W.G., 1937- Sediments and exponential curves. Journal of Geology 45: 577-601.

Krumbein, W. C., 1937- Sediments and exponential curves. The Journal of Geology 45(6): 577-601.

Kumar, R., Suresh, N., Sangode, S. J. and Kumaravel, V., 2007- Evolution of the Quaternary alluvial fan system in the Himalayan foreland basin: Implications for tectonic and climatic decoupling. Quaternary International 159: 6-20.

Kwon, Y. K., Chough, S. K., Choi, D. K. and Lee, D. J., 2002- Origine of limestone conglomerates in the Choson Souper group (Cambro. Ordovician), mideastrkorea. Sedimentary Geology 146: 265-283.

Lang, S. C., Grech, P., Root, R., Hill, A. and Harrison, D., 2001- The application of sequence stratigraphy to exploration and reservoir development in the Cooper Eromanga-Bowen-Surat basin system.APPEAJ.41, P. 233-250.

Larue, J. P., 2008- Effects of tectonics and lithology on long profiles of 16 rivers of the southern Central Massif border between the Aude and the Orb (France). Geomorphology 93:343-367.

Lewin, J. and Brewer, P. A., 2002- Predicting channel patterns. Geomorphology 40: 329-339.

Mao, L. and Surian, N., 2010- Observations on sediment mobility in a large gravel-bed river. Geomorphology 14: 326-337.

Miall, A. D., 2006- The Geology of Fluvial Deposits Sedimentary Facies, Basin Analysis and Petroleum Geology, Springer- Verlag, Berlin, 582p.

Musselman, Z. A., 2011- The localized role of base level lowering on channel adjustment of tributary streams in the Trinity River basin downstearm of Livingston Dam, Texas, USA. Geomorphology 128: 42-56.

Nalpas, T., Dabared, M. P., Ruffet, G., Vernon, A., Mpodozis, C., Loi, A. and Herail, G., 2008- Sedimentation and preservation of the Miocene Atacama Gravels in the pedernales - Chararal Area, Northern Chile: Climatic or tectonic control. Tectonophysics 459: 161-173.

Petit, F., Gob, F., Houbrechts, G. and Assani, A. A., 2005- Critical specific stream power in gravel-bed rivers. Geomorphology 69: 92-101.

Raj, R., 2007- Late Pleistocene fluvial sedimentary facies, the Dhadhar River basin, Western India. Quaternary International 159: 93-101.

Roberts, E. M., 2007- Facies architecture and depositional environments of the Upper Cretaceous Kaiparowits Formation, Southern Utah. Sedimentary Geology 197: 207-233.

Smith, D. G., 1973- Aggradation of the Alexandra- North Saskatchewan River, Banff Park, Alberta. Fluvial Geomorphology. p. 201-219.

Tucker, M. E., 2001- Sedimentary Petrology.Thired Edition, Black well, oxford, 260p.

Wolela, A., 2008- Sedimentation of the Triassic- Jurassic Adigrat Sandstone Formation, Blue Nile (Abay) Basin, Ethiopia. Journal of African Earth Sciences 52: 30-42.