تعیین رودشکن‌های رودخانه‌های استان خوزستان بر پایه مدل رقومی- ارتفاعی ناحیه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه زمین‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بهبهان، بهبهان، ایران

چکیده

شاخص طول- شیب آبراهه‌ای رودخانه‌های سنگ‌بستری استان خوزستان با استفاده از GIS و مدل رقومی- ارتفاعی 50 متری محاسبه شد، تا توزیع و پراکندگی رودشکن‌ها در ناحیه بررسی شود. بر پایه طول‌های اندازه‌گیری شاخص شیب برای 474 رودخانه با طول بیش از 10 کیلومتر در ناحیه، شیب‌ها به دو نوع اصلی محلی و ناحیه‌ای تقسیم شدند. سپس نرخ تغییر شیب محلی به ناحیه‌ای، یعنی نرخ در حال کاهش شیب با افزایش طول اندازه‌گیری، به عنوان شاخص شیب نسبی یک بخش رودخانه برای تعیین محل رودشکن‌های رودخانه‌ای در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد که رودشکن‌ها یکی از چشم‌اندازهای متداول در رودخانه‌های استان خوزستان هستند. وجود رودشکن‌های تند و پرشیب در نزدیکی پایه کوه، در محل‌های خروجی رودخانه‌های بزرگ، نشان می‌دهد که بیشتر آنها به‌وسیله فعالیت زمین‌ساختی ایجاد شده‌اند و بسیاری از آنها دقیقاً با محل عملکرد گسل‌های فعال منطبق هستند. از مهم‌ترین گسل‌های فعال ناحیه می‌توان گسل‌های مافارون، آغاجاری، اندکان، لهبری، مرده‌فل، مارون، شمال بهبهان، دزفول و میش‌داغ را نام برد. رودشکن‌های کمیاب در بخش‌های بالادست پرشیب می‌تواند در اثر شرایط آب‌شناسی و فرسایشی فعال بدون توجه به شرایط زمین‌شناسی یا زمین‌ساختی اقلیمی ایجاد شده باشند. تأثیر ویژگی‌های سنگ‌شناسی بر فراوانی و اندازه رودشکن‌ها در برخی نقاط دیده می‌شود، ولی پس از زمین‌ساخت فعال نقش درجه دو را ایفا می‌کنند. بنابر نتایج به‌دست آمده فعالیت‌های زمین‌ساختی و زمین‌شناسی در رخداد رودشکن‌ها در ناحیه مورد مطالعه نقش مهم‌تری را نسبت به توپوگرافی و آب‌شناسی ایفا می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

DEM-based Identification of Knick Zones in Rivers of Khuzestan Province

نویسنده [English]

  • R Khavari
Assistant Professor, Department of Geology, Islamic Azad University, Behbahan Branch, Behbahan, Iran
چکیده [English]

Stream gradients of rivers bedrock in the Khuzestan province were calculated, using GIS and 50-m digital elevation models to discuss the distribution of knick zones. Gradients were classified into local and regional types based on the measurement lengths of stream gradients for 474 rivers having at least 10-km long in the study area. The transition rate from the local to regional gradients, i.e. the decreasing rate of gradient with increasing measurement length, is then obtained as the indicator of relative steepness of a river segment, which permits the objective identification of fluvial knick zones. Knick zones occur widely in the study area. The knick zones with large relative steepness near the outlets of large watersheds are related to the tectonic activity and most of them are actually close to the known locations of the active faults. The most important active faults in the study area are Mafaron, Agha-jari, Andakan, Lahbari, Mordehfel, Maron, North Behbahan Dezfol and Mishdagh. Knick zones occur along upstream steep reaches can be related to active hydraulic and erosional conditions regardless of geological or tectonic conditions. Effects of rock properties on the frequency and form of knick zones are observed, but they seem to play only a subordinate role. This study concludes that tectonics and geology are more important than topographic and hydraulic conditions in knick zone existence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stream Gradient
  • Knick zones
  • Bedrock Rivers
  • GIS
  • DEM
  • Khuzestan