رخداد انواع گوناگون کانسارهای سولفید توده‌ای آتشفشان‌زاد (VMS) و ارتباط آن با تحولات زمین‌ساختی- ماگمایی در پهنه سنندج- سیرجان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده علوم‌زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران/ گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشیار، گروه زمین‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اسلامشهر، تهران/پژوهشکده علوم‌زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات ‌معدنی کشور، تهران، ایران

4 دانشیار، سازمان زمین شناسی کانادا، اتاوا، کانادا

چکیده

انواع گوناگونی از نهشته‌های سولفید توده‌ای آتشفشان‌زاد (VMS) در بخش‌های شمالی و جنوبی پهنه سنندج- سیرجان تشکیل شده‌اند که از مهم‌ترین آنها می‌توان کانسارهای مس- روی- نقره بوانات (نوع پلیتیک مافیک یا Besshi)، مس- روی سرگز (نوع بایمدال مافیک یا Noranda) و روی- سرب- مس چاه‌گز (نوع سیلیسی‌کلاستیک فلسیک یا Bathurst) در بخش جنوبی و کانسار سولفید توده‌ای غنی از طلای باریکا (نوع بایمدال فلسیک یا Kuroko) را در بخش شمالی نام برد. مقایسه این نهشته‌ها و بررسی ارتباط تشکیل آنها با فرایندهای تکتونو- ماگمایی در این پهنه نشان‌دهنده تشکیل آنها در حوضه‌های کافتی درون کمانی مرتبط با فرورانش پوسته اقیانوسی نوتتیس به زیر صفحه قاره‌ای ایران در دوران مزوزوییک است. دلیل اصلی رخداد انواع گواناگون VMS در این پهنه، می‌تواند در ارتباط با تحول و تکامل ماهیت ماگما و حوضه‌‌ای کافتی درون کمانی باشد.  مقایسه این نهشته‌ها با همدیگر از دید برخی ویژگی‌ها مانند سنگ‌های درون‌گیر و توالی میزبان و همبود (پاراژنز) کانی‌شناسی نشان می‌دهد که نهشته‌های بوانات و سرگز با کانسار چاه گز تفاوت‌های آشکاری دارند که به‌نظر می‌رسد دلیل اصلی این تفاوت‌ها ترکیب ماگمایی متفاوت یعنی فلسیک بودن ترکیب اصلی سنگ‌های آتشفشانی در توالی منطقه چاه‌گز و مافیک بودن آنها در توالی‌های میزبان مناطق بوانات و سرگز  باشد. ایجاد و گسترش کافت کمانی در مناطق بوانات و سرگز در مراحل آغازین قرار دارد در حالی که کافت درون کمانی در منطقه چاه‌گز به بلوغ رسیده است و این دلیل اصلی تفاوت در ماهیت ماگما و نوع کانه‌زایی VMS در این مناطق است. پهنه سنندج- سیرجان (به‌ویژه بخش جنوبی آن) به دلیل میزبانی انواع گوناگون و بزرگ‌ترین و بیشترین ذخایر VMS شناخته شده در ایران، جذاب‌ترین پهنه ساختاری برای اکتشاف این نهشته‌ها است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Formation of Various Types of Volcanogenic Massive Sulfide (VMS) Deposits and Its Relationship With Tectono-Magmatic Evolution in the Sanandaj-Sirjan Zone

نویسندگان [English]

  • F Mousivand 1
  • E Rastad 2
  • M.H Emami 3
  • J.M Peter 4
1 Assistant Professor, Faculty of Earth Science, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran; Department of Geology, Basic Sciences Faculty, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Geology, Basic Sciences Faculty, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Islamic Azad University, Eslam-shahr Branch; Research Institue for Earth Sciences, Geologial Survey of Iran, Tehran, Iran
4 Associate Professor, Central Canada Division, Geological Survey of Canada, Ottawa, Canada.
چکیده [English]

Various types of volcanogenic massive sulfide (VMS) deposits occurred within the northern and southern parts of the Sanandaj-Sirjan zone (SSZ). The most important VMS deposits of the south SSZ includes the Bavanat Cu-Zn-Ag (pelitic mafic- or Besshi-type), Sargaz Cu-Zn (bimodal mafic- or Noranda-type), and Chahgaz Zn-Pb-Cu (silicicalstic felsic-or Bathurst-type) deposits, and the north SSZ hosts the Barika gold-rich (bimodal felsic- or Kuroko-type) VMS deposit. Comparison of the VMS deposits, and investigating of possible relationship between formation of these deposits and tectono-magmatic processes within the SSZ indicate formation of all the deposits within intra-arc rift basins related to subduction of the Neo-Tethyan oceanic crust beneath the Iranian plate during Mesozoic period. Main reasons for formation of the different VMS types within the SSZ might be due to evolution of magma nature and intra-arc rift basins. Comparison between the deposits in many aspects including host and associated rock types and ore mineral paragenesis indicate clear differences between the Bavanat and Sargaz deposits and the Chahgaz deposit. It is inferred that the differences could be due to variations in magma compositions, i.e., felsic in the Chahgaz, and mafic in the Bavanat and Sargaz host sequences. Indeed, development of the intra-arc rifting was at early/nascent stage in the Bavanat and Sargaz regions and at mature stage in the Chahgaz area.The SSZ (particularly the southern part) due to hosting various VMS type deposits and involving the known largest and majority VMS deposits in Iran is the most attractive structural zone for VMS exploration.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Massive sulfide
  • Intra-arc rift
  • Tectono-magmatic
  • Sanandaj-Sirjan zone