زمین‌شیمی دگرسانی آرژیلیک: مطالعه موردی از منطقه جیزوان، پهنه طارم- هشتجین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

چکیده

نفوذ توده­های آذرین کوارتزمونزودیوریتی به سن الیگوسن به درون لیتیک‎کریستال‎توف­ها و تراکی‌بازالت­های ائوسن در منطقه جیزوان (پهنه طارم- هشتجین) سبب رخداد پهنه دگرسانی آرژیلیک گسترده­ای شده است. مطالعات کانی­شناختی نشان می­دهند که این پهنه دگرسانی دارای کانی­های کائولینیت، کوارتز، اسمکتیت، پیروفیلیت، مسکوویت- ایلیت، آلونیت، روتیل، کلسیت، فلدسپار، کلریت، هماتیت و گوتیت است. کانه­های درونزاد درون رگه­ها و رگچه­های سیلیسی-کربناته پهنه دگرسانی ­آرژیلیک شامل کالکوپیریت، گالن و پیریت هستند که توسط گوتیت، مالاکیت و آزوریت با منشأ برونزاد همراهی می­شوند. محاسبات تغییرات جرم عناصر با فرض Al به عنوان عنصر شاخص کم­تحرک نشان می­دهند که عناصری مانند Ti، P، Th، Nb، Ta، Y و Zr  در طی آرژیلیکی شدن لیتیک‎کریستال‎توف­ها دچار شستشو شده­اند. این رفتار غیرعادی در ارتباط با pH پایین سیال‌های دگرسان کننده، نسبت بالای آب به سنگ، فراوانی یون‎های کمپلکس کننده و سامانه زهکشی مناسب است. الگوی توزیع REEهای بهنجار شده با کندریت نشان‎دهنده تفریق و غنی­شدگی LREEs نسبت به HREEs و رخداد بی­هنجاری­های منفی Eu و Ce در طی آرژیلیکی­ شدن لیتیک‎کریستال‎توف­ها هستند. بررسی­های زمین­شیمیایی آشکار می­کنند که رخداد بی­هنجاری منفی Ce (49/0-92/0) در ارتباط با تخریب زیرکن توسط سیال‎های اکسیدان- اسیدی است. بی­هنجاری منفی Eu (23/0- 73/0) وکاهش جرم عناصری مانند Si، Fe، K، Rb، Cs، Sr و Ba در طی گسترش پهنه دگرسانی آرژیلیک، تخریب کانی­های پلاژیوکلاز و هورنبلاند توسط سیال‎های گرمابی به شدت اسیدی و فوگاسیته بالای اکسیژن محیط را نشان می­دهد. ضرایب همبستگی میان عناصر نشان از نقش کنترل کننده اکسیدهای منگنز در توزیع و تمرکز  REEs، Pb، Zn و Cu دارند. شواهد کانی­شناختی و زمین­شیمیایی مانند حضور پیروفیلیت، آلونیت و روتیل، غنی­شدگی LREEs نسبت به HREEs، مقادیر La+Ce+Y پایین، بی­هنجاری منفی Ce و همبستگی­های مثبت قوی میان (LREEs/HREEs)N-LOI و -P (La/Lu)Nپیشنهاد می­کنند که گسترش و تکامل پهنه دگرسانی آرژیلیک در منطقه جیزوان به فرایندهای درونزاد وابسته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Geochemistry of argillic alteration: a case study from the Jizvan area, Tarom-Hashtjin zone

نویسنده [English]

  • A. Abedini
Associate Professor, Department of Geology, Faculty of Sciences, Urmia University, Urmia, Iran
چکیده [English]

Intrusion of quartz-monzodioritic igneous bodies of Oligocene age into the Eocene lithic crystal tuffs and trachy-basalts resulted in occurrence of widespread argillic alteration zone in the Jizvan area (Tarom-Hashtjin zone). Mineralogical studies indicate that this alteration zone includes kaolinite, quartz, smectite, pyrophyllite, muscovite-illite, alunite, rutile, calcite, feldspar, chlorite, hematite and goethite minerals. Hypogene ore minerals within the silicic-carbonatic veins and veinlets of argillic alteration zone contain chalcopyrite, galena and pyrite accompanied by goethite, malachite and azurite of supergene origin. Mass changes calculations of elements with assumption of Al as a monitor immobile element indicate that elements such as Ti, P, Th, Nb, Ta, Y and Zr have suffered leaching during argillization of lithic crystal tuffs. This abnormal behaviour is in relation to low pH of altering solutions, high water/rock ratio, abundance of complexing ions and suitable drainage system. The distribution pattern of REEs normalized to chondrite shows differentiation and enrichment of LREEs relative to HREEs and occurrence of negative Eu and Ce anomalies during argillization of lithic crystal tuffs. Geochemical investigations reveal that occurrence of negative Ce anomaly (0.49-0.92) is in relation to the destruction of zircon by acidic-oxidizing fluids. Negative Eu anomaly (0.23-0.73) and mass loss of elements such as Si, Fe, K, Rb, Cs, Sr and Ba indicate destruction of plagioclase and hornblende by strongly acidic hydrothermal fluids and high oxygen fugacity of environment. The correlation coefficients between elements display the controlling role of Mn-oxides in distribution and concentration of REEs, Pb, Zn and Cu. Mineralogical and geochemical evidence such as presence of pyrophyllite, alunite and rutile, enrichment of LREEs relative to HREEs, low values of La+Ce+Y, negative Ce anomaly and strong positive correlations between (LREEs/HREEs)N-LOI and (La/Lu)N-P suggest that the development and evolution of argillic alteration zone in the Jizvan area is affiliated to hypogene processes.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geochemistry
  • Argillic alteration
  • Distribution of Elements
  • Hypogene processes
  • Tarom-Hashtjin zone

کتابنگاری

ترکمانی، ا.،  1377- بررسی پترولوژیکی سنگ­های نفوذی شمال ابهر- خرمدره، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، 269 ص.

حاج­علیلو، ب.، 1378- متالوژنی ترشیری در البرز باختری- آذربایجان (میانه- هشترود) با نگرشی خاص بر منطقه هشتجین، رساله دکترای زمین­شناسی اقتصادی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، 275 ص.

عابدینی، ع.، معصومی، ر.، کلاگری، ع. ا.، 1390- سیماهای ژئوشیمیایی ذخیره کائولن کجل، شمال غرب هشتجین، استان اردبیل. مجله زمین­شناسی اقتصادی، جلد 3، شماره 2، صص. 165 تا 181.

قربانی، م.، 1381- دیباچه­ای بر زمین­شناسی اقتصادی ایران، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 650 ص.

نبوی، م. ح.، 1355- دیباچه­ای بر زمین­شناسی ایران، انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 109ص.

ندری، م.، رشیدنژاد عمران، ن.، آقازاده، م.، 1392- ژئوشیمی، منشأ و محیط ژئودینامیکی توده نفوذی ذاکر- سرخه دیزج، دامنه جنوبی زیر پهنه طارم، خاور زنجان. نشریه علوم دانشگاه خوارزمی، جلد 13، شماره 4، صص. 951 تا 972.

هادی­زاده، ح.، کلاگری، ع. ا.، عابدینی، ع.،1385الف- اکتشافات ژئوشیمیایی و مطالعات کانی‌های سنگین در رسوبات رودخانه‌ای در برگه توپوگرافی1:50000 برندق، شمال شرق زنجان، ایران. فصلنامه علوم زمین، جلد 16، شماره 62، صص.  102 تا 115.

هادی­زاده، ح.، کلاگری، ع.ا.، عابدینی، ع.، 1385ب- کانی شناسی، نوع و توان فلززایی زون‎های دگرسان در چهارگوش برندق (شمال شرق زنجان). مجله بلورشناسی و کانی­شناسی ایران، جلد 14، شماره 1، صص. 27 تا 42.

 

 

References

Abdioğlu, E., Arslan, M., Kadir, S. and Temozel, I., 2015- Alteration mineralogy, lithochemistry and stable isotope geochemistry of the Murgul (Artvin, NE Turkey) volcanic hosted massive sulfide deposit: Implications for the alteration age and ore forming fluids. Ore Geology Reviews 66: 219-242.

Abedini, A. and Calagari, A. A., 2015- Geochemical characteristics of the Abgharm kaolin deposit, NW Iran. Neues Jahrbuch für Mineralogie, Abhandlugen 278 (3): 125-139.

Abedini, A. and Calagari, A. A., 2016- Geochemical characteristics of the Arabsah kaolin deposit, Takab geothermal field, NW Iran. Arabian Journal of Geosciences 9 (548): 1-16.

Abedini, A., Calagari, A. A. and Nasseri, H., 2016- Mineralization and REE geochemistry of the hydrothermal quartz and calcite of the Helmesi vein-type copper deposit, NW Iran. Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie, Abhandlungen 281 (2): 123-134.

Aramesh Asl, R., Afzal, P. and Yasrebi, A. B., 2015- Application of multifractal modeling for the identification of alteration zones and major faults based on ETM+ multispectral data. Arabian Journal of Geosciences 8 (5): 2997-3006.

Arslan, M., Kadir, S., Abdioglu, E. and Kolayli, H., 2006- Origin and formation of kaolin minerals in saprolite of Tertiary alkaline volcanic rocks, Eastern Pontides, NE Turkey. Clay Minerals 41: 597-617.

Dill, H. G., Bosse, H. R. and Kassbohm, J., 2000- Mineralogical and chemical studies of volcanic-related argillaceous industrial minerals of the Central America Cordillera (Werstern Salvador). Economic Geology 95: 517-538.

Dill, H. G., Bosse, H. R., Henning, K. H., Fricke, A. and Ahrendt, H., 1997- Mineralogical and chemical variations in hypogene and supergene kaolin deposits in a mobile fold belt of the Central Andes of northwestern Peru. Mineralium Deposita 32: 149-163.

Erkoyun, H. and Kadir, S., 2011- Mineralogy, micromorphology, geochemistry and genesis of a hydrothermal kaolinite deposit and altered Miocene host volcanites in the Hallaclar area, Uşak, western Turkey. Clay Minerals 46: 42-448.

Elderfield, H. and Sholkovitz, E. R., 1987- Rare earth elements in the pore waters of reducing nearshore sediments. Earth and Planetary Science Letters 82: 280-288.

Esmaeli, M., Lotf, M. and Nezafati, N., 2015- Fluid inclusion and stable isotope study of the Khalyfehlou copper deposit, Southeast Zanjan,
Iran. Arabian Journal of Geosciences 8 (11): 9625-9633.

Fulignati, P., Gioncada A. and Sbrana A., 1999- Rare earth element (REE) behaviour in the alteration facies of the active magmatic-hydrothermal system of Vulcano (Aeolian Islands, Italy). Journal of Volcanology and Geothermal Research 88: 325-342.

Grant, J. A., 2005 - Isocon analysis: A brief review of the method and applications. Physics and Chemistry of the Earth 30: 997-1004.

Grecco, L. E., Marfil, S. A. and Maiza, P. J., 2012- Mineralogy and geochemistry of hydrothermal kaolins from the Adelita mine, Patagonia (Argentina); relation to other mineralization in the area. Clay Minerals 47: 131-146.

Gresens, R. L., 1967- Composition-volume relationships of metasomatism. Chemical Geology 2: 47-55.

Jiang, N., Sun, S., Chu, X., Mizuta, T. and Ishiyama, D., 2003- Mobilization and enrichment of high-field strength elements during late- and post-magmatic processes in the Shuiquangou syenitic complex, Northern China. Chemical  Geology 200: 117-128.

Kadir, S., Erman, H. and Erkoyun, H., 2011- Mineralogical and geochemical characteristics and genesis of hydrothermal kaolinite deposits within Neogene volcanites, Kütahya (western Anatolia), Turkey. Clays and Clay Minerals 59 (3): 250-276.

Karakaya, M. C., Karakaya, N., Küpeli, S. and Yavuz, F., 2012- Mineralogy and geochemical behavior of trace elements of hydrothermal alteration types in the volcanogenic massive sulfide deposits, NE Turkey. Ore Geology Reviews 48: 197-224.

Karakaya, N., 2009- REE and HFS element behaviour in the alteration facies of the Erenler Dağı Volcanics (Konya, Turkey) and kaolinite occurrence. Journal of Geochemical Exploration 101:185-208.

Knight, J. E., 1977- A thermochemical study of alunite, enargite, luzonite and tennantite deposits. Economic Geology 72: 1321-1336.

Koeppenkastrop, D. and De Carlo, E. H., 1992- Sorption of rare earth elements from seawater onto synthetic mineral particles: An experimental approach. Chemical Geology 95: 251-263.

Koppi, A. J., Edis, R., Foeld, D. J., Geering, H. R,, Klessa, D. A. and Cockayne, D. J. H., 1996- REEs trends and Ce-U-Mn associations in weathered rock from Koongarra, northern territory, Australia. Geochimica et Cosmochimica Acta 60: 1695-1707.

MacLean, W. H. and Kranidiotis, P., 1987- Immobile elements as monitors of mass transport in hydrothermal alteration: Phelps Dodge massive sulfde deposit, Matagami. Economic Geology 82: 951-962.

MacLean, W. H., 1990- Mass change calculations in altered rock series. Mineralium Deposita 25: 44-49.

Marques, J. J., Schulze, D. G., Curi, N. and Mertzman, S. A., 2004- Trace element geochemistry in Brazilian Cerrado soils. Geoderma 121 (1-2): 31-43.

Mehrabi, B., Ghasemi Siani, M., Goldfarb, R., Azizi, H., Ganerod, M. and Marsh, E. E., 2016- Mineral assemblages, fluid evolution, and genesis of polymetallic epithermal veins, Glojeh district, NW Iran. Ore Geology Reviews 78: 41-57.

Ndjigui, P. D., Bilong, P., Bitom, D. and Dia, A., 2008- Mobilization and redistribution of major and trace elements in two weathering profiles developed on serpentinites in the Lomié ultramafic complex, Southeast Cameroon. Journal of African Earth Sciences 50: 305-328.

Nesbitt, H. W. and Markovics, G., 1997- Weathering of granodioritic crust, long-term storage of elements in weathering profiles, and petrogenesis of siliciclastic sediments. Geochimica et Cosmochimica Acta 61:1653-1670.

Nesbitt, H. W., 1979- Mobility and fractionation of rare earth elements during weathering of a granodiorite. Nature 279: 206-210.

Siddiqui, M. A. and Ahmed, Z., 2008- Geochemistry of the kaolin deposits of Swat (Pakistan). Chemie der Erde 68 (2): 207-219.  

Sverjensky, D. A., 1984- Europium redox equilibria in aqueous solutions.Earth and Planetary Science Letters 67: 70-78.

Taylor, Y. and McLennan, S. M., 1985- The continental crust: Its composition and evolution. 1st ed. Oxford, UK: Blackwell.

Winchester, J. A. and Floyd, P. A., 1977- Geochemical discrimination of different magma series and their differentiation products using immobile elements. Chemical Geology 20: 245-252.

Wood, S. A., 1990- The aqueous geochemistry of the rare earth elements and yttrium: 2. Theoritical prediction of speciation in hydrothermal solutions to 350 °C at saturation water vapour pressure. Chemical Geology 88: 99-125.