سنگ‌شناسی بازالت‌های کواترنری طبس (خاور ایران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

2 سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ایران

3 دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

       در جنوب خاور شهر طبس منطقه‌ای به وسعت حدود 400 کیلومتر مربع از بازالت‌های مربوط به کواترنری پوشیده شده است که از نظر زمین‌شناسی جزء زون لوت به‌شمار می‌آیند. براساس مطالعات سنگ‌نگاری و تجزیه میکروپروب الکترونی (EMPA) ، بافت این سنگ‌ها بیشتر پورفیری و گاهی آفیریک است. درشت بلورهای این بازالت‌ها به طور عمده اولیوین از نوع کریزولیت، اوژیت و پلاژیوکلاز (لابرادوریت تا آندزین) است که در خمیره‌ای از میکرولیت‌های پلاژیوکلاز و بلورهای ریز پیروکسن و گاه شیشه قرار دارند. براساس نمودارهای مقدار مجموع قلیایی‌ها در مقابل مقدارSiO2  ماهیت ماگمای این سنگ‌ها قلیایی تا نیمه قلیایی تعیین شد و علت ویژگی‌های نیمه قلیایی برخی از سنگ‌ها، پدیده آغشتگی ماگمای قلیایی با مواد پوسته‌ای است.  فقر نیوبیم در سنگهای غنی‌تر از Si6O2 یکی از دلایل مهم این پدیده است. نمونه‌های قلیایی دارای نفلین نورماتیو و نمونه‌های نیمه قلیایی دارای کوارتز نورماتیو هستند. مطالعات ایزوتوپ‌های Sr و Nd این آغشتگی پوسته‌ای را تأیید کرده‌اند و به علاوه نشان‌دهنده این است که منشأ ماگمای اولیه بازالت‌ها از بخش‌های بالای گوشته است. براساس مطالعات صحرایی و نمودارهای زمین‌ساختی - ماگمایی این بازالت‌ها از نوع درون قاره‌ای است که در کواترنری در اثر فعالیت گسل بزرگ نای‌بند و بازشدگی در محل تقاطع با شاخه‌های فرعی این گسل به سطح زمین راه یافته‌اند .
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Petrology of Quaternary Basalts of Tabas (East of Iran)

نویسندگان [English]

  • S. M. Hashemi 1
  • M. Emami 2
  • M. Vossoughi Abedini 3
  • M. Pourmoafi 3
  • M. Ghorbani 3
1 Islamic Azad University, Sciences and Researches Branch, Tehran, Iran
2 Geological Survey of Iran, Tehran, Iran
3 Earth Science, Faculty, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده [English]

In southeastern Tabas there is a 400 square kilometer area of Quaternary basalts, which is geologically located in Lut zone. According to petrographic studies and EMPA analysis, the textures of these rocks are generally porphyric and some times aphyric. The phenocrysts of these basalts are generally chrisolite, augite, and plagioclase (andesine to labradorite), which are embedded in a texture of plagioclase microlites and small blades of pyroxene. According to the diagrams of accumulative amount of alkaline against the amount of SiO2, the nature of the magma is alkaline to sub-alkaline. The reason for the sub-alkaline character of some of these rocks is that the alkaline magma has been contaminated with crust materials. One of the most important reasons for this is the reduction of niobium in rocks enriched with SiO2. The alkaline samples have normative nepheline and the sub-alkaline samples normative quartz. The studies of Nd and Sr isotopes have confirmed the crust contamination and also the source for early magma of basalts is the upper parts of mantle. Based on the field studies and tectono- magmatic diagrams, these basalts are of intercontinental type because of the activities of great fault of Nayband in Quaternary and separation in their cross point reaching the earth's surface.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tabas
  • basalt
  • Sodic alkaline
  • Nayband fault
  • Nd-Sr isotops

امامی، م. ، ه.، 1379-  ماگماتیسم در ایران، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 608 صفحه

ناظمی، م.، 1377- نوزمین ساخت بلوک طبس با نگرشی بر زمین‌شناسی ساختمانی ناحیه قوری چای(ناحیه زغالدار پروده - جنوب طبس) رساله دوره کارشناسی ارشد تکتونیک، پژوهشکده علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

وثوقی عابدینی، م.، 1383-  مبانی تئوری و عملی کانی شناسی نوری – آرین زمین. 

 
References

 

Carlson, R.W., Lugmair, G.W. & Macdaugall, J.D., 1981- Columbia River volcanism;the question of mantle heterogeneity or crustal contamination.Geochimica osmochimica Acta,45,2483-2500.

Coombs, Michelle L. & Gardner, James E. , 2004- Reaction rim growth on olivine in silicic melts: Implications for magma mixing American Mineral , No. 89: 748 – 758

Cousens, B.L, Basu. A. & Hart, S.,1996- Depleted and enriched upper mantle sources for basaltic rocks from diverse tectonic environments in the northeast Pacific Ocean: the generation of oceanic alkaline vs. tholeiitic basalts, American geophysical union geophysical monograph 95, P.207-231.

Depaolo, D.J., 1988- Neodymium isotope geochemistry: An introduction. Springer Verlag, New York.

Emami, M.H.,1981- Gologie de laregion de Qom-Aran(Iran).Contribution a L etude dynamique et geochimique du volcanisme tertiaire de I Iran Central.Fac,489P.30cm,6,Abstr.Eng,BiBl.18P.These doct.Sci.,Naturelles/ Grenoble 1/1981

Halliday, A.N.,Lee, D.C., Tommasini, S., Davis, G.R.,P.R., Fitton, J.G. & James, D.E., 1995-Incompatible trace elements in OIB & MORB & source enrichment in the sub-oceanic mantle.Earth and Planetary Science Letters,133,379-395

Harker A., 1909- The natural history of igneous rocks. Methuen, London.

Irvine, T.N. & Baragar, W.R.B., 1971- A guide to the chemical classification of the common volcanic rocks, Can.J.Earth.Sci, 8, P.523-548

Kluver, H.M. , Tirrul ,R .,Chance , P.N.Johns , G.W ., Meixner , H.M., 1983- Explanatory text of the Naybandan Quadrangle Map (1 : 250000) , Geol. Survey Iran, Rep. No.J8, 143 P.

Le bas, Le Maitre, Streckeisen & Zanettin, 1986- A Chemical classification of volcanic rocks Based on the Total- Alkali- Silica. Diagram. J. pet, vol. 27, part 3, P.745-750.

Middlemost, E.A.K., 1975-The basalt clan. Earth Sci. Rev., 11, 337-364.

Parlak, O., Delaloye, M., Kozlu, H. & Fontignie, D. , 2000- Trace element and Sr-Nd isotope geochemistry of the alkali basalts observed along  the Yumurtalik Fault (Adana) in southern Turkey, Bult. Earth sci. Hacettepe     university, P.137-148.

Pearce, J.A. & Cann, J.R., 1973- Tectonic setting of basic volcanic rocks and determined using trace element analyses, Earth and Planet. P.290-300

Pearce, J.A., 1980- Geochemical evidence for the genesis and eruptive setting of lavas from Tethyan ophiolites. Proc. Int. Ophiolite Symp., Cyprus 1979. Institute of Mining and Metallurgy, pp. 261-272.

Pearce, J.A., 1983- Role of the sub-continental lithosphere in magma genesis at active continental margins. In: Hawkesworth C.J. and Norry M.J.(eds.), Continental basalts and mantle xenoliths. Shiva, Nantwich, pp. 230-249.

Pearce. J. A. & Norry, .J., 1979- Petrogenetic implications of Ti, Zr, Y, and Nb variations in volcanic rocks. Contrib. Mineral, petrol, v.69, P.33-47.

Rollinson, H, 1993- Using geochemical data: evaluation, presentation,  interpretation: Longman Group publi; 344. P.

Sun, S. S., 1980- Lead isotopic study of young volcanic rocks from mid-ocean ridges, ocean islands and island arcs. Phil. Trans. R. Soc., A297, 409-445.

Winchester, J.A. & Floyed, P.A.,1978-Geochemical discrimination of different magma series and their differentiation products using immobile    elements: chem. Geol.20, P.325-343.