بررسی ریخت‌زمین‌ساختی گستره کپه داغ – بینالود بر پایه شاخصهای گرادیان شیب رود و هیپسومتری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران

چکیده

کمربند چین‌خورده - گسل خورده کپه داغ - بینالود در شمال خاور ایران، بخشی از ابرقاره اوراسیا و لبه جنوبی صفحة توران را تشکیل می‌دهد و آنچه امروز در کپه داغ می‌بینیم، نتیجه آخرین فازهای چین خوردگی آلپ - هیمالیاست. ریخت‌شناسی منطقه در مراحل جوانی بوده و چینهای بسیار جوان آن نشانگر رابطه مستقیم توپوگرافی ناحیه با ساختارهای زمین‌شناسی است. بررسی گرادیان شیب رود و هیپسومتری برای  85 زیر حوضه و 98 رودخانه حوضه آبریز  اصلی منطقه (کشف رود، اترک رود، گرگان رود، جاجرم و رودخانه‌های دشت ترکمنستان) به منظور برآورد برپایی و توزیع نیروهای فشارشی در منطقه به کار گرفته شد. تلفیق نقشه‌های ریخت‌سنجی حاصل از این دو شاخص بی‌هنجاریهای زمین‌ساختی منطقه را به خوبی نشان می‌دهد. بر اساس نتایج حاصل از این شاخصها،  می‌توان 5 زون ریخت‌زمین‌ساختی با آهنگ برپایی بالا تشخیص داد :
1)               بخش میانی گسل اشک آباد (کپه داغ)  در فاصله جغرافیایی56 47 E, 38 35 N to 57 34 E, 37 56N
2)               زیر حوضه‌های گرگان رود، بویژه حوضه‌هایی که بین گسل شاورد (در جنوب) و بخش خاوری  گسل خزر (در شمال) واقع شده‌اند .
3)               حوضه‌های در ارتباط با گسلهای نوخندان، قره داغ، سرخ ده و آمرودک که برخی مربوط به زیر حوضه‌های دامنه شمالی کشف رود و برخی مربوط به حوضه‌های دشت ترکمنستان در این بخش است.
4)               حوضه‌های در ارتباط با  گسلهای شوقان و قلی که زیر حوضه‌های رودخانه جاجرم می‌باشند.
5)               حوضه‌های دامنه جنوبی کوه بینالود که نسبت به حوضه‌های دامنه شمالی برپایی بالا و کوتاه‌شدگی بیشتری نشان می‌دهند و به نظر می‌رسد گسل بینالود و گسل شمال نیشابور در این اختلاف ریخت‌زمین‌ساختی بی‌تأثیر نباشند.
علاوه بر زونهای ریخت‌زمین‌ساختی با آهنگ برپایی بالا، مناطق با آهنگ برپایی پایین- متوسط تشخیص داده شد که شامل بخش باختر و جنوب باختر سرخس، حوضه‌های دامنه جنوبی اترک رود که در ارتباط با زون گسل آشخانه و تکال کوه هستند و زیر حوضه‌های رودخانه جاجرم در بخش خاور رشته کوه آلاداغ می‌شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Morphotectonic Investigation of Kopeh-Dagh – Binalud Region based on Stream-Gradient Indices & Hypsometric Integral

نویسنده [English]

  • N. Haghipour
Geological Survey of Iran, Tehran, Iran
چکیده [English]

        Folded and faulted Kopeh Dagh-Binalud belt in the northeast of Iran is a part of Eurasia and southern margin of Touran plate. What is now observed is the result of the latest Phase of Alpine folding. The morphology of the area is in early stage and its young folds express direct relevance between topography and geological structures. In order to evaluate uplift and distribution of compressional forces, stream- gradient (SL) and hypsometric (HI) analyses were carried out for 85 subbasins and 98 rivers of the major basins of the area (Atrakrud, Kashafrud, Jajarm, Gorganrud and Tourkamanestan plain rivers). Integration of the morphometric maps of SL and HI illustrates clearly the tectonic anomalies. Five highly uplifted morphotectonic zones were identified based on the morphotectonic indices as follows:
1) The middle part of Ashkabad Fault between geographical coordinates of: 56 47 E, 38 35 N to 57 34 E, 37 56N.
2) Gorganrud's sub-basins particularly located between Shavard fault (in the south) and eastern part of the Khazar fault (in the north).
3) Basins associated with Nokhandan, Qareh –Dagh, Sorkhdeh and Amrudak Faults.
4) Basins associated with Shogan and Gelli Faults are the Jajarm subbasins.
5) The northern foothill basins of BinaludMountain, compared with the southern foothill basins, show remarkable higher uplifting and shortening which seem to be related to the Binaloud and North Neyshabur fault.
In addition to high uplifted zones, some intermediate – low uplifted zones such as west - southwest part of Sarakhs, southern foothill subbasins of Atrakrud (associated with Takalkuh Fault and Ashkhaneh fault zone), Jajarm's subbasin in the eastern part of AladaghMountain were recognized.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stream-gradient indices
  • Hypsometric integral
  • Morphotectonics
  • Drainage Basin
  • Kopeh Dagh
آقانباتی ، ع.، 1383- زمین‌شناسی ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی صفحه 75-80 .
نبوی ، م.ح.، 1355- دیباچه‌ای بر زمین‌شناسی ایران، 109 ص.
نقشه‌های زمین‌شناسی گستره کپه داغ-  بینالود، مقیاس 1:250000، سازمان زمین‌شناسی کشور و شرکت ملی نفت ایران.
نواب پور، پ .، حیدرزاده ، ق.، مافی،آ.، حقی پور.، ن.، 1382 - الگوی دگرریختی و پهنه‌بندی ساختاری ایالت زمین‌ساختی کپه داغ، بیست و دومین گردهمایی علوم زمین .
 
 
Refrences
Brookfield, M.E.,1998-The evolution of the great river systems of southern Asia during the Cenozoic India- Asia collision:rivers draining southwards.Geomorphology22,285-312.
Burbank, D.W., Anderson, R.S.,2001-Tectonic Geomorphology.Blackwell,Oxford.
Chen,Y.C. et al. ,2003- Along – Strike variations of morphotectonic features in the Western Foothills of Taiwan : tectonic implications based on Stream-gradient and hypsometric analysis , Geomorphology,56,109-137.
Hack, J.T.,1973- Stream-profile analysis andstream – gradient indices.U.S.Geol.Surv.J.Res.1,421-429
Keller, E.A. & Pinter, N., Active tectonic,Prentice Hall.
Hessami , Kh., Jamali, F., Tabassi., H, 2003- Major Active Fault of Iran,IIEES.
Lifton, N.A., Chase, C.G.,1992- Tectonic,climatic and lithologic influences on landscape fractal dimension and hypsometry : implications for landscape evolution in the San Gabriel Mountains,California.Geomorphology5,77-114
Marple, R.T., Talwani, P., 1993- Evidence of possible tectonic up-warping along the South Carolina coastal plain from an an examination of river morphology and elevation data.geology 21 ,651-654.
Meritts, D. & Vincent , K.R.,1989- Geomorphic response of coastal stream to low,intermediate and high of uplift,Mendocino triple junction region,Northern California,Geol.Soc.Am.101,1373-1388.
Seeber,L.,Gornitz,V.,1983-River profiles along the Himalayan arc as indicators of active tectonics.Tectonophysics 92,335-367.
Strahler, A.N.,1952- Hypsometric (area-altitude)analysis of erosional topography.Bull.Geol.Soc.Am.63,1117-1142.