رخساره ها، محیط رسوبی و چینه نگاری سکانسی سازند نیریز (ژوراسیک زیرین) در منطقه فارس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه زمین شناسی دانشگاه پیام نور، ایران

چکیده

سازند نیریز دربر گیرنده کهن­ترین نهشته‌سنگ­های ژوراسیک منطقه فارس و آخرین واحد سنگ­چینه­ای گروه کازرون در حوضه زاگرس است. در این پژوهش رخساره­ها، محیط رسوبی و چینه­نگاری سکانسی بُرش الگوی این سازند به ستبرای 233 متر در تاقدیس خانه­کت و کوه سورمه به ستبرای 68 متر مورد مطالعه و مقایسه قرار گرفته­اند. یافته­های این پژوهش نشان داد سازند نیریز بیشتر از رخساره­های کربناته و شیل تشکیل شده است که در بخش میانی بُرش الگو با لایه­های کنگلومرای آهکی و ماسه­سنگ گلوکونیتی و در تاقدیس سورمه با ماسه­سنگ آهکی همراه است. شواهد موجود گواهی می­دهند که این مجموعه رسوبی کربناته­- ­آواری در زیرمحیط­های مختلف یک دریای کم‌ژرفا و محدود (اپیکانتیننتال) در جنوب راندگی اصلی زاگرس نهشته شده است. بخش زیرین سازند نیریز متشکل از دولومادستون و شیل با همراهانی از سنگ­های آهکی است که با نخستین پیشروی دریای ژوراسیک در خاور حوضه زاگرس در یک رمپ هموکلینال نهشته شده است. افزایش واردات آواری حاصل از فرسایش مناطق شمال خاوری حوضه به دلیل پایین بودن سطح آب دریاها در لیاس سبب گسترش دشت ساحلی و محدود شدن تولید کربنات در سکو شد. با این تغییر قابل توجه در رژیم رسوب­گذاری یک سامانه خلیج دهانه­ای متأثر از جریان­های کشندی در محدوده زاگرس بلند فعال شد که رخساره­های آواری میانه بُرش الگوی سازند نیریز محصول آن است. این واحد آواری در پوشش رسوبی مزوزوییک زاگرس منحصر به فرد است و با گسترش نهشته­های قاره­ای معادل سازند شمشک (ژوراسیک زیرین) در منطقه سنندج­-­ سیرجان ارتباط دارد. افزایش کربنات­های دریایی کم‎ژرفا همراه با آثار تبخیری­ها در بخش بالایی بُرش­های مختلف سازند نیریز نمایانگر پیشروی تدریجی دریا، کاهش واردات آواری و تثبیت دوباره شرایط سکویی به­ویژه محیط کشندی در آب‌وهوای خشک لیاس (سبخای ساحلی) است. تغییرات عمودی رخساره­ها نشان داد که توالی رسوبی سازند نیریز در منطقه فارس از یک سکانس رسوبی رده دوم (5 تا 50 میلیون سال) هم­ارز با بخش زیرین سوپرسکانس فرهاد (ژوراسیک زاگرس) تشکیل شده است. این سکانس به ­نوبه خود دو سکانس رده سوم (5/0 تا 5 میلیون سال) را شامل می­شود که با ناپیوستگی نوع 1 محدود شده و در اواسط لیاس (سینمورین­-­ پلینسباکین) پدید آمده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Facies, depositional environments and sequence stratigraphy of the Lower Jurassic Neyriz Formation in the Fars region

نویسنده [English]

  • A. H. Jalilian
Assistant Professor, Department of Geology, Payame Noor University, Iran
چکیده [English]

The Neyriz Formation comprises the lowermost Jurassic strata in Fars area and the last lithostratigraphc unit of the Kazerun Group in the Zagros fold-thrust belt. This study focuses on facies analysis, reconstruction of depositional environments and sequence stratigraphy analysis of the Lower Jurassic Neyriz Formation in its type locality with a thickness of 233m and Surmeh Mountain with a thickness of 68m in Fars region. Results indicate that the  Neyriz Formation consists mainly of carbonates and shale with minor constituents of limestone conglomerates and glauconite-arenite in the middle part of the type section and calclithite sandstones in Surmeh section. Available evidences confirm that this carbonate-clastic succession deposited in various part of a confined and shallow sea (epicontinental) in south of the Main Zagros Reverse fault line. The lower part of the Neyriz Formation is composed of dolomudstone and shale facies with subordinate limestones deposited in a ramp platform due to the first transgression of Jurassic sea over the eastern part the Zagros fold-thrust belt. The subsequent sea-level fall resulted in increased clastic influx and led to development of coastal plain and restriction of carbonate production to the southern part of the platform. This drastic change of sedimentary regime led to the expanding of a tide-dominated estuary system in the High Zagros Belt and the deposition of clastic facies in the middle part of the Neyriz Formation. The clastic unit that pinches out towards the southwest is thought to have received its clastic input from the northeast and it may well be related to the Lower Jurassic continental siliciclastics (Shemshak equivalent) of the Sanandaj-Sirjan Zone. As evidenced by the limitation of clastic influx and reestablishment of the carbonate factory, during the subsequent Early Jurassic sea level had risen steadily and platform flooded again. Vertical facies variations and comparison with global sea level curve reveal that the Neyriz Formation encompasses a second-order depositional sequence that correlates with the lower part of Farhad Supersequence (Jurassic of the Zagros Basin). The given sequence by itself includes two unconformity bounded third-order sequences deposited in the middle Liassic time (Sinemurian-Pliensbachian).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Neyriz Formation
  • Fars region
  • Eastern Zagros
  • Farhad supersequence

کتابنگاری

آقانباتی، ع.، 1383- زمین­شناسی ایران. انتشارات سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 708 ص.

بیداری، ز.، امینی، ع. ح. و فرزانه، ف.، 1386- بررسی میکروفاسیس­ها و محیط رسوب­گذاری سازند نیریز در بُرش منگشت و چاه بنگستان-1. مجموعه مقالات بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین، 11 ص.

جلیلیان، ع. ح.، 1389- چینه­نگاری سکانسی سازند سورمه در زاگرس مرکزی، رساله دکترای دانشگاه تربیت معلم تهران، 205 ص.

جلیلیان، ع. ح.، 1395- نهشته­های پیراکشندی و توفانی در بُرش الگوی سازند خانه­کت، تریاس زاگرس بلند، خاور شیراز، مجله رسوب­شناسی کاربردی دانشگاه بوعلی همدان، دوره 4، شماره 7، صص. 18 تا 31.

جلیلیان، ع. ح.، 1396- خلیج دهانه­ای متأثر از جریان­های کشندی در بُرش الگوی سازند نیریز (لیاس زاگرس)، مجموعه مقالات نخستین کنگره بین­المللی ژوراسیک ایران و کشورهای همجوار، اداره کل زمین­شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق، صص. 106 تا 113.

لاسمی، ی.، 1379- رخساره­ها، محیط­های رسوبی و چینه­نگاری سکانسی نهشته سنگ­های پرکامبرین بالایی و پالئوزوییک ایران، سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 180 ص.

 

References

Alavi, M., 2004- Regional stratigraphy of the Zagros fold-thrust belt of Iran and its proforeland evolution. American Journal of Science, 304: 1–20.

Alavi, M., 2007- Structures of the Zagros fold-thrust belt in Iran. American Journal of Science, 307: 1064-1095.

Alsharhan, A. S. and Nairn, A. E. M., 2003- Sedimentary Basins and Petroleum Geology of the Middle East. Elsevier, 878 p.

Amorosi, A., 1995- Glaucony and sequence stratigraphy: A conceptual framework of distribution in siliciclastic sequences. Journal of Sedimentary Research, 65: 419-425.

Banner, F. T., Whitaker, J. E., Boudagher, M. and Samuel, A., 1997- Socotaria, A new Hauraniid Genus from the Upper Lias of the Middle East. Revue de Micropaleontologie, 40(2): 115-123.

Berberian, M. and King, C. G. P., 1981- Towards a paleogeography and tectonic evolution of Iran. Canadian Journal of Earth Sciences, 18: 210-265.

Berberian, M., 1995- Master "blind" thrust faults hidden under the Zagros folds: active basement tectonics and surface morphotectonics. Tectonophysics, 241: 193-224.

Boggs, S., 2009- Petrology of Sedimentary Rocks. Cambridge University Press, 600 p.

Bridge, J. and Demicco, R., 2008- Earth Surface Processes, Landforms and Sediment Deposits. Cambridge University Press, 815 p.

Budd, D. A. and Harris, P. M., (Eds) 1990- Carbonate-siliciclastic mitures. Society for Sedimentary Geology, Reprint Series No. 14, 272 p.

Burchette, T. P. and Wright, V. P., 1992- Carbonate ramp depositional systems. Sedimentary Geology, 79: 3-57.

Catuneanu, O., 2006- Principles of sequence stratigraphy. Elsevier, 380 p.

Crasquin-Soleau, S. and Khosrow Tehrani, K., 1995- First discovery of Triassic Ostracodes in the Khanek Kat Formation, Michparvar Mountain (western Iran). Revue de micropaleontology, 38(1): 27-36.

Dalrymple, R. W., Mackay, D. A., Ichaso, A. A. and Choi, K. S., 2012- Processes, Morphodynamics and Facies of Tide-Dominated Estuaries. In: Davis, J. R. A. and Dalrymple, R. W., (Eds). Principles of Tidal Sedimentology. Spriger, pp. 79-107.

Davis, R. A. J., 2012- Tidal Signatures and Their Preservation Potential in Stratigraphic Sequences. In: Davis, R. A. J. and Dalrymple, R. W., (Eds). Principles of Tidal Sedimentology. Spriger, p. 35-55.

Demicco, A. V. and Hardie, L. A., 1994- Sedimentary structures and early diagenetic features of shallow marine carbonate deposits. Society for Sedimentary Geology Atlas, Series Number 1, 265 p

Dunham, R. J., 1962- Classification of carbonate rocks according to depositional texture. In: Ham, W. E. (Ed). Classification of Carbonate Rocks. AAPG Memoir 1, pp. 108–121.

Einsele, G., 2000- Sedimentary Basins Evolution, Facies, and Sediment Budget. Springer, 628 p.

Evans, G., 1995- The Persian Gulf: A modern carbonate-evaporite factory; a review. Cuadernos de Geologia. Iberica, 19: 61-96.

Flugel, E., 2010- Microfacies of carbonate rocks. 2nd Edition, Springer, 984 p.

Folk, R. L., 1980- Petrology of Sedimentary Rocks. Hemphill Publishing Company, 182 p.

Ghazban, F., 2007- Petroleum geology of the Persian Gulf. Tehran University Press, 707 p.

Golonka, J. and Kiessling, W., 2002- Phanerozoic Time Scale and definition of time slices. SEPM, Special Publication No. 72, p. 11-20.

Heydari, E., 2008- Tectonics versus eustatic control on supersequences of the Zagros Mountains of Iran. Tectonophysics, 451: 56–70.

James, G. A. and Wynd, J. G., 1965- Stratigraphic nomenclature of Iranian oil consortium agreement area. AAPG Bulletin, 49(12): 2182-2245.

Johnson, H. D. and Baldwin, C. T., 1996- Shallow clastic seas. In: Reading, H. G., (Ed). Sedimentary Environments: Processes, Facies and Stratigraphy. Blackwell, p. 232-280.

Kelly, J. C. and Webb, J. A., 1999- The genesis of glaucony in the Oligo-Miocene Torquay Group, southeastern Australia: petrographic and geochemical evidence: Sedimentary Geology, 125: 99-114.

Koop, W. J. and Stoneley, R., 1982- Subsidence history of the Middle East Zagros Basin, Permian to Recent, Philos. Trans. R. Soc. London, Ser. A, 305: 149 – 168.

Kvale, E. P., 2012- Tidal Constituents of Modern and Ancient Tidal Rhythmites: Criteria for Recognition and Analyses. In: Davis, R. A. J. and Dalrymple, R. W., (Eds). Principles of Tidal Sedimentology. Spriger, p. 1-17.

Lasemi, Y. and Jalilian, A. H., 2010- The Middle Jurassic basinal deposits of the Surmeh Formation in the Central Zagros Mountains, southwest Iran: Facies, Stacking pattern and Controls. Carbonates and Evaporites, 25: 283-295.

Lasemi, Y., 1995- Platform carbonates of the Upper Jurassic Mozduran Formation in the Kopet Dagh Basin, NE Iran-facies, palaeoenvironments and sequences. Sedimentary Geology, 99: 151-164.

Lasemi, Y., Jahani, D., Amin-Rasouli, H. and Lasemi, Z., 2012- Ancient Carbonate Tidalites. In: Davis, R. A. J. and Dalrymple, R. W., (Eds). Principles of Tidal Sedimentology. Spriger, p. 567-607.

Lomando, A. J. and Harris, P. M., (Eds) 1991- Mixed Carbonate-siliciciclastic Sequences. Society for Sedimentary Geology, Core Workshop No. 15, 437 p.

Miall, A. D., 2000- Principles of Sedimentary Basin Analysis. Springer, 616 p.

Murris, R. J., 1980- Middle East: Stratigraphic evolution and oil habitat. AAPG Bulletin, 64(5): 597-618.

Nichols, G., 2009- Sedimentology and Stratigraphy. Wiley-Blackwell, 419 p.

Nichols, M. M. and Biggs, R. B., 1985- Estuaries. In: Davis, J. R. A., (Ed). Coastal Sedimentary Environments. Springer-Verlag, p. 77-173.

Pratt, B. R., James, N. P. and Cowan, C. A., 1992- Peritidal carbonates. In: Walker, R. G. and James, N. P., (Eds). Facies models–response to sea level change. Geological Association of Canada, p. 303–322.

Prothero, D. R. and Shwab, F., 2014- Sedimentary geology. Third edition, W. H. Freeman and Company, 604 p.

Reading, H. G. and Collinson, J. D., 1996- Clastic coasts. In: Reading, H. G., 1996 (Ed). Sedimentary Environments: Processes, Facies and Stratigraphy. Blackwell, p. 154-231.

Reading, H. G., (Ed) 1996- Sedimentary Environments: Processes, Facies and Stratigraphy. Blackwell, 688 p.

Reinson, G. E., 1992- Transgressive barrier island and estuarine systems. In: Walker, R. G. and James, N. P., (Eds). Facies models response to sea level change. Geological Association of Canada, p. 179–194.

Schlager, W., 2005- Carbonate Sedimentology and sequence stratigraphy. Society for Sedimentary Geology, 200 p.

Scholle, P. A., Bebout, D. G. and Moore, C. H., (Eds) 1983- Carbonate depositional environments. American Association of Petroleum Geologists Memoir 33, 708 p.

Selley, R. C., 1996- Ancient sedimentary environments and their sub-surface diagnosis. 4th Edition, Chapman and Hall, London, 315 p.

Sharland, P. R., Archer, R., Casey, D. M., Davies, R. B., Hall, S. H., Heward, H. P., Horbory, A. D. and Simons, M. D., 2001- Arabian plate sequence stratigraphy. GeoArabia, Gulf Petrolink, Bahrain, 370 p.

Sherkati, S., Letouzey, J. and Frizon de Lamotte, D., 2006- Central Zagros fold-thrust belt (Iran): New insights from seismic data, field observation, and sandbox modeling. Tectonics, 25(4): 1-27.

Shinn, E. A., 1983- Tidal Flat Environment. In: Scholle, P. A., Bebout, D. G. and Moore, C. H., (Eds). Carbonate depositional environments. AAPG Memoir 33, p. 171-210.

Sloss, L. L., 1963- Sequences in the cratonic interior of North America. Geological Society of America Bulletin, 74: 93-114.

Szabo, F. and Kheradpir, A., 1978- Permian and Triassic stratigraphy, Zagros basin, south-west Iran. Journal of Petroleum Geology, 1(2): 57-82.

Tucker, M. E. and Wright, V. P., 1990- Carbonate Sedimentology. Blackwell, 482 p.

Tucker, M. E., 2001- Sedimentary Petrology: An introduction to the Origin of Sedimentary Rrocks. Third edition, Blackwell Science, 262 p.

Van Wagoner, J. C., Posamentier, H. W., Mitchum, R. M., Vail, P. R., Sarg, J. F., Loutit, T. S. and Hardenbol, J., 1988- An overview of the fundamentals of sequence stratigraphy and key definitions. Society of Economical Paleontologists and Mineralogists, Special Publication, 42: 39-45.

Walker, R. G. and James, N. P., 1992 (Eds)- Facies models response to sea level change. Geological Association of Canada, 409 p.

Warren, J. K., 2006- Evaporites: Sediments, Resources and Hydrocarbons. Springer, 1035 p.

Ziegler, M. A., 2001- Late Permian to Holocene paleofacies evolution of the Arabian Plate and its hydrocarbon occurrences. GeoArabia, 6: 445–504.