نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 دانشیار، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 استادیار، دانشکده علوم، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

چکیده

کانسار مگنتیت-آپاتیت گزستان در توالی آتشفشانی-رسوبی پروتروزوئیک بالایی-کامبرین زیرین در منطقه بافق در ایران مرکزی تشکیل شده است. میزبان کانی‌سازی در کانسار گزستان، سنگ‌های آتشفشانی و نیمه‌عمیق فلسیک تا حدواسط هستند که به شدت کلریتی و سریسیتی شده‌اند. دگرسانی‌های مرتبط با کانی‌سازی در کانسار گزستان و مقایسه آن با دیگر کانسارها در منطقه بافق، نشانگر تفاوت‌هایی در مجموعه‌های دگرسانی و فراوانی نسبی آنها، شدت، گسترش فضایی و زمان دگرسانی نسبت به کانی‌سازی است. دگرسانی آلبیتی گسترش چندانی در گزستان ندارد و محدود به زون‌های کانی‌سازی است. دگرسانی کلسیمی-آهنی که از بیشتر کانسارهای مگنتیت-آپاتیت منطقه بافق گزارش شده است و نیز دگرسانی پتاسیک در کانسار گزستان کمیاب و فقط به طور محلی دیده می‌شود. متاسوماتیزم بور، به صورت نوارهای کوارتز-تورمالین و نیز بلورهای پراکنده تورمالین خودنمایی می‌کند. در کانسار گزستان، دگرسانی‌های غالب و مرتبط با کانی‌سازی، دگرسانی‌های کلریتی و سریسیتی است. کلریت عمدتاً به صورت جانشینی و نیز به شکل پرکننده درزه‌ها و فضاهای خالی تشکیل شده است. ترکیب کلریت‌ از نوع پیکنوکلریت و کلینوکلر می‌باشد و محدوده دمای تشکیل آن، 324 تا 236 درجه سانتیگراد تعیین شده است. دگرسانی سریسیتی، علاوه بر پهنه‌های کانی‌سازی، در واحدهای سنگی نیمه‌عمیق و آتشفشانی نیز گسترش زیادی دارد. گسترش دگرسانی کلریتی و ارتباط آن با کانی‌سازی، و نبود یا کمبود دگرسانی‌های سدیک و کلسیمی-آهنی، نشان می‌دهد که کانسار گزستان، نسبت به سایر کانسارهای آهن ایران مرکزی، احتمالاً در دمای پائین‌تر و در بخش‌های کم‌عمق سیستم‌های کانی‌سازی نوع اکسید آهن-آپاتیت، بر اساس مدل‌های زایشی این کانسارها، تشکیل شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

بنیادی، ز، 1390- کانه­زایی و دگرسانی در کانسار آهن سه­چاهون، بافق، استان یزد، پایان‌نامه دکترا، دانشگاه خوارزمی، تهران، 181 ص.

حسن‎زاده، ج.، صادقی، ر.، صادقی دعوتی، و. ا.، 1386- بررسی آلبیت­های هیدروترمال و ارتباط آن با کانه‎زایی مگنتیت در کانسار آهن آنومالی شمالی، شمال بافق، پانزدهمین همایش انجمن بلورشناسی و کانی شناسی ایران، دانشگاه فردوسی مشهد.

حیدریان، ح.، 1391- بررسی ارتباط زایشی بین کانی­سازی با سنگ­های میزبان و دگرسانی­های متاسوماتیکی در کانسار آهن چادرملو، ایران مرکزی، پایان‎نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 232 ص.

دری، م. ب.، جمالی، ح.، 1382- گزارش اکتشافات مرحله عمومی در کانسار فسفات- خاک­های نادر گزستان، سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 450 ص.

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 1391- گزارش نقشه زمین‌شناسی 1:25000 هریسک (7153 II NE)، مهندسین مشاور پارس­کانی، انتشارات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 57 ص.

سپهری­راد، ر.، 1379- زمین­شناسی اقتصادی کانسار آهن آنومالی­ شمالی، چغارت، بافق، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، تهران، 183 ص.

صادقی، ر.، مهرابی، ب.، بنیادی، ز.، 1388- ارتباط شورابه‎های تبخیری کامبرین آغازین با ژئوشیمی و ژنز کانسار آهن آنومالی شمالی در شمال بافق (ایران مرکزی)، مجله علوم دانشگاه تهران، جلد سی و پنج، شماره 4 (166-١۵۵).

کریمی شهرکی، ب.، 1393- فرایندهای گرمابی و کانه­زایی اکسید آهن- مس- طلا در کانسار جلال آباد زرند، پایان‎نامه دکترا، دانشگاه خوارزمی، تهران، 284 ص.

 

References

Abdel-Rahman, A., 1994- Nature of biotites from alkaline, calc-alkaline, and peraluminous magmas, J. Petrol. 35(2); 525–541.

Barton, M. D., 2014- Iron Oxide(–Cu–Au–REE–P–Ag–U–Co) Systems. In: Holland H.D. and Turekian K.K. (eds.) Treatise on Geochemistry Oxford: Elsevier, Second Edition 13, 513–536.

Beaufort, D., Rigault, C., Billon, S., Billault, V., Inoue, A., Inoue, S. and Patrier, P., 2015- Chlorite and chloritization processes through mixed-layer mineral series in lowtemperature geological systems – a review, Clay Minerals, V. 50, 497–523.

Bourdelle, F., Parra, T., Chopin, C. and Beyssac, O., 2013- A new chlorite geothermometer for diagenetic to low-grade metamorphic conditions. Contrib. Mineral. Petrol. 165, 723–735.

Collins, A. C., 2010- Mineralogy and Geochemistry of Tourmaline in Contrasting Hydrothermal Systems: Copiapo´ Area, Northern Chile, 225 p. Unpublished MS Thesis, University of Arizona.

Corriveau, L., Montreuil, J. F. and Potter, E. G., 2016- Alteration Facies Linkages Among Iron Oxide Copper-Gold, Iron Oxide-Apatite, and Affiliated Deposits in the Great Bear Magmatic Zone, Northwest Territories, Canada, Economic Geology, v. 111, pp. 2045–2072.

Daliran, F., 1990- The magnetite-apatite deposit of Mishdovan, East Central Iran. An alkali rhyolite hosted, "Kiruna-type" occurrence in the lnfracambrian Bafg metallotect: Heidelberg Geowiss Abh 37; 248 p.

Daliran, F., Stosch, H. G . and Williams, P., 2007- Multistage metasomatism and mineralization at hydrothermal Fe oxide-REE apatite deposits and "apatitites" of the Bafq District, Central-East Iran, in Andrew, C.J. et a!., eds., Digging Deeper, Proceedings of the 9th Biennial SGA Meeting Dublin 2007, p. 1501-1504.

Daliran, F., Stosch, H. G., Williams, P., Jamli, H. and Dorri, M. B., 2010- Early Cambrian Iron Oxide-Apatite-REE (U) Deposits of the Bafq District, East-Central Iran. In: Corriveau L, Mumin H (eds) Exploring for Iron oxide copper–gold deposits: Canada and Global analogues. Geol Assoc Canada, Short Course Notes 20; 143–155.

Deer, W. A., Howie, R. A. and Zussman, J., 1962- Rock-forming Minerals. Sheet Silicates. Longman, London, 270 pp.

Dora, M. L. and Randive, K. R., 2015- Chloritisation along the Thanewasna shear zone, Western Bastar Craton, Central India: Its genetic linkage to Cu–Au mineralization. Ore Geology Reviews 70; 151–172.

Enkin, R. J., Corriveau, L. and Hayward, N., 2016- Metasomatic Alteration Control of Petrophysical Properties in the Great Bear Magmatic Zone (Northwest Territories, Canada), Economic Geology, v. 111, pp. 2073–2085.

Förster, H. and Knittel, U., 1979- Petrographic Observation on a Magnetite Deposit at Mishdovan, Central Iran. Economic Geology, 74; 1485-1489.

Foster, M. D., 1962- Interpretation of the composition and a classification of the chlorites: U.S. Geological Survey Professional Paper 414-A. p. 33.

Haghipour, A., 1974- Etude geologique de Ia region de Biabanak-Bafg (Iran Central): petrographie et tectonique du socle Precambrien et de sa couverture: Unpublished thesis (Doctoral d'Etat), Universite de Grenoble, 403 p.

Haghipour, A., 1977- Geological Map of the Posht-e-Badam Area. Tehran, Geological Survey of Iran, scale 1: 500,000.

Hawthorne, F. C. and Henry, D. J., 1999- Classification of the minerals of the tourmaline group. European Journal of Mineralogy, 11; 201-215.

Heidarian, H., Alirezaei, S. and Lentz, D. R., 2017- Chadormalu Kiruna-type magnetite-apatite deposit, Bafq district, Iran: Insights into hydrothermal alteration and petrogenesis from geochemical, fluid inclusion, and sulfur isotope data, Ore geology Reviews, 83; 43-82.

Hitzman, M. W., Oreskes, N. and Einaudi, M. T., 1992- Geological characteristics and tectonic setting of Proterozoic iron oxide (Cu–U–Au–REE) deposits, Precambrian Research, 58; 241–287.

Hushmandzadeh, A. R., 1969- Metamorphisme et granitisation du massif Chapedony (Iran Central). Universite Scientifique et Medicale de Grenoble, France, 242 p.

Jami, M., 2005- Geology, geochemistry and evolution of the Esfordi phosphate-iron deposit, Bafq area, Central Iran; Ph.D. thesis, University of South Wales, 403p.

Jiang, W. T., Peacor, D. R. and Buseck, P. R., 1994- Chlorite geothermometry contamination and apparent octahedral vacancies. Clay Clay Miner. 42.

Khoshnoodi, Kh., Behzadi, M., Gannadi-Maragheh, M. and Yazdi, M., 2017- Alkali Metasomatism and Th-REE Mineralization in the Choghart deposit, Bafq district, Central Iran, Geologia Croatica, 70, No 1; 53-69.

Kranidiotis, P. and Maclean, W. H., 1987- Systematic of Chlorite Alteration at the Phelps Dodge Massive Sulfide Deposit, Matagami, Quebec, Economic Geology, 82; 1898-1911.

Mishima, T., Hirono, T., Soh, W. and Song, S. R., 2006- Thermal history estimation of the Taiwan Chelungpu fault using rock-magnetic methods. Geophys. Res. Lett. 33.

Nachit, H., Abderrahmane, I., El Hassan, A. and Mohcine, B. O., 2005- Discrimination between primary magmatic biotites, reequilibrated biotites and neoformed biotites, C. R. Geoscience 337; 1415–1420.

Nystrom, J. O. and Henriquez, F., 1994- Magmatic Features of Iron Ores of the Kiruna-type in Chile and Sweden: Ore textures and magnetite geochemistry, Eco. Geo., 89; 820-839.

Oliver, N. H. S., Cleverley, J. S., Mark, G., Pollard, P. J., Bin, Fu, Marshall, L. J., Rubenach, M. J., Williams, P. J. and Baker, T., 2004- Modelling the role of sodic alteration in the genesis of iron oxide-copper-gold deposits, eastern Mount Isa Block, Australia. Econ. Geol. 99; 1145-1176.

Putnis, A. and Austrheim, H., 2010- Fluid induced processes: metasomatism and metamorphism. Geofluids, 10; 254-269.

Rajabi, A, Rastad, E. and Canet, C., 2012- Metallogeny of Cretaceous carbonate-hosted Zn–Pb deposits of Iran: geotectonic setting and data integration for future mineral exploration. International Geology Review, 54; 1649-1672.

Ramezani, J. and Tucker, R. D., 2003- The Saghand region, Central Iran: U-Pb geochronology, petrogenesis and implications for Gondwana tectonics; American J. Sci. 303; 622–665.

Reed, M. H., 1997- Hydrothermal alteration and its relationship to ore fluid composition. In: Barnes, H.L. Ed., Geochemistry of Hydrothermal Ore Deposits. 3rd edn. Wiley, New York, NY, 303–365.

Robb, L. J., 2005- Introduction to ore forming processes (2005). Blackwell Publishing, Malden, 373 pp.

Samani, B., 1988- Metallogeny of the Precambrian in Iran, Precamb. Res., 39; 85–106.

Schiffman, P. and Fridleifsson, G. O., 1991- The smectite–chlorite transition in drillhole NJ-15, Nesjavellir geothermal field, Iceland: XRD, BSE and electron microprobe investigations. J. Metamorph. Geol. 9, 679–696.

Shabani, T. A. A., 2009- Mineral chemistry of chlorite replacing biotite from granitic rocks of the Canadian Appalachians. J. Sci. Iran 203, 265–275.

Stosch, H. G., Romer, R. L., Daliran, F. and Rhede, D., 2011- Uranium–lead ages of apatite from iron oxide ores of the Bafq District, East-Central Iran. Miner. Deposita. 46, 9–21.

Taghipour, S., Ali Kananian, A. K. and Somarin, A. K., 2013- Mineral chemistry and alteration parageneses of the Chogart iron oxide-apatite occurrence, Bafq district, Central Iran, N. Jb. Geol. Paleont. Abh. 269/3; 221–240

Torab, F. M. and Lehmann, B., 2007- Magnetite–apatite deposits of the Bafq district, Central Iran: apatite geochemistry and monazite geochronology. Mineral Mag 71:347–363

Torab, F. M., 2010- Geochemistry and radioisotope studies on the iron-apatite ores in Bafq metalogenic zone for determination of apatite origin; Iranian J. Crystallogr. Mineral., 18(3); 409–418 (in Persian, with English abstract(.

Whitney, D. L. and Evans, B. W., 2010- Abbreviations for names of rock-forming minerals. American Mineralogist 95: 185–187.

Williams, P. J., Barton, M. D., Johnson, D. A., Fontboté, L., de Haller, A., Mark, G., Oliver, N. H. S. and Marschik, R., 2005- Iron oxide copper-gold deposits: Geology, space-time distribution, and possible modes of origin. Econ. Geol. 100th Anniversary volume, 371–405.

Zane, A. and Weiss, Z., 1998- A procedure for classifying rock-forming chlorites based on microprobe data, Rendiconti Lincei, Volume 9, Issue 1, pp 51–56.