نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد، گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

2 استادیار، گروه زمین شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

3 دانشجوی دکترا، گروه زمین شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

4 دکترا، گروه زمین شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران

چکیده

پیکره گرانودیوریتی لخشک به سن الیگومیوسن در شمال­­ باختر زاهدان و رسوبات فلیشی ائوسن رخنمون یافته است. این پیکره مورد هجوم دسته‎دایک­هایی با درجه رنگینی متغیر از مزوکرات تا ملانوکرات و با روند شمال­ خاور- جنوب ­­باختر قرار گرفته است. با توجه به شواهد صحرایی، در بخش­هایی از پیکره، دایک­های ملانوکرات، دایک­های مزوکرات را قطع کرده‌اند که تأخر و جوان‌تر بودن این دسته از دایک­ها را نشان می­دهد. ستبرای متفاوت دایک­ها (2­ تا 12 متر) نشان­دهنده تأثیر فعالیت­های زمین‌ساختی و تزریق ماگما در بازشدگی­های ساختاری و شکل­گیری دایک­ها در هنگام عملکرد زمین­ساختی است. از دید سنگ­­شناسی پیکره لخشک از نوع گرانودیوریتی، دایک­های مزوکرات از نوع داسیتی و دایک­های ملانوکرات از نوع میکرودیوریتی و آندزیتی هستند. این پیکره گرانودیوریتی و دو دسته‎دایک از نوع I هستند و ماهیت کالک‎آلکالن، کالک‎آلکالن پتاسیم بالا و متاآلومینوس دارند. بر پایه ویژگی­های ژئوشیمیایی، دایک­ها و گرانودیوریت­های پیکره غنی­شدگی از عناصر LILE و LREE مانند: Ba، Cs، ­Rb، Eu و Pb و تهی­شدگی از عناصر HFSE و HREE مانند: Nb،­ Ti و Ta دارند که از ویژگی شاخص ماگماهای موقعیت زمین­ساختی کمان آتشفشانی در حاشیه فعال قاره­ای­ است. بی‌هنجاری مثبت Pb به دلیل متاسوماتیسم گوه گوشته­ای توسط سیال­های ناشی از پوسته اقیانوسی فرورو و آلایش ماگما با پوسته قاره­ای است. با توجه به شواهد صحرایی و پتروژنز، پیکره گرانودیوریتی لخشک و دایک­های مزوکرات، ملانوکرات حاصل فعالیت ماگمایی مربوط به فرورانش صفحه اقیانوسی فرورانده شده (صفحه سیستان) به زیر صفحه قاره­ای (بلوک افغان) هستند. ماگمای سازنده پیکره گرانودیوریتی لخشک از ترکیب مذاب­های حاصل از ذوب آمفیبولیت­هاست و دایک­ها مشتقات تأخیری تبلور ماگمای سازنده این پیکره هستند.

کلیدواژه‌ها

ایرانی، ز.، 1393- بررسی ساختاری نحوه جایگیری دسته دایک های موجود در توده گرانیتی شمال و شمال غرب زاهدان (شرق ایران)، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان.

 بومری، م.، لشگری‎پور، غ. و گرگیج، م، ن.، 1383- کلر و فلوئور در بیوتیت­های موجود در سنگ­های گرانیتی زاهدان. مجله بلورشناسی و کانی­شناسی ایران، 1: صص. ­79 تا 94.

تیوای، م.، 1381- مطالعه ژئوشیمیایی و پترولوژیکی دایک­های تیره فراوان در توده گرانیتوییدی جنوب­غرب زاهدان. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

حسینی، م.، 1381- پترولوژی و ژئوشیمی گرانیت­های جنوب­غرب زاهدان، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

رضایی کهخائی، م.، 1385- پتروژنز و موقعیت زمین­ساختی از توده گرانیتوییدی و دایک­های مرتبط با آن در ناحیه لخشک، شمال­ غرب زاهدان، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

رضایی کهخائی، م.، کنهانیان، ع.، الیاسی، م.، 1385- نقش زون­های برشی در جایگزینی دایک­های منطقه لخشک، شمال­غرب زاهدان. مجموعه مقالات دهمین همایش زمین­شناسی ایران، دانشگاه تربیت مدرس.

سرحدی، ن.، 1393- بررسی پتروگرافی دایک­های پیکره گرانیتوییدی لخشک (شمال ­غرب زاهدان). مجموعه مقالات اولین همایش ملی زمین­شناسی و اکتشافات منابع، دانشگاه شیراز.

صادقیان، م. و ولی­زاده، م، و.، 1386- سازوکار جایگیری توده گرانیتوییدی زاهدان در پرتو روش AMS. مجله علوم زمین، 66: صص. 134 تا 159.

صادقیان، م.، 1383- ماگماتیسم، متالوژنی و مکانیسم جایگزینی توده گرانیتوییدی زاهدان، رساله دکترا، دانشگاه تهران.

علی‎موسی، ز. و رضایی کهخائی، م.، 1393- شیمی کانی بیوتیت­های توده گرانیتوییدی لخشک. مجموعه مقالات هجدهمین کنگره زمین­شناسی ایران، دانشگاه تربیت مدرس.

کشتگر، ش.، 1383- پترولوژی، ژئوشیمی و تحلیل ساختاری گرانیت­های زرگلی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

کنعانیان، ع.، رضایی کهخائی، م. و اسماعیلی، د.، 1385- سنگ­شناسی و جایگاه زمین­ساختی توده گرانودیوریتی لخشک، شمال­باختر زاهدان. مجله علوم زمین، 65: صص. 126 تا 143.

 

References

Asran, M., Ezzat, M. and Rahman, A., 2012- The pan- African calck- alkaline granitoids and the associated mafic microgranular enclaves (MME) around Wadi Abu Zawal area, North Eastern desert, Egypt: Geology, Geochemistry and petrogenesis, Journal of Biology and Earth Sciences, 1: 1-16.

Almeida, M. E., Macambira, M. J. B. and Oliveira, E. C., 2007- Geochemistry and zircon geochronology of the I-type high-K calc-alkaline and S-type granitoid rocks from southeastern Roraima, Brazil: Orosirian collisional magmatism evidence (1.97–1.96 Ga) in central portion of Guyana Shield. Precambrian Research, 155: 69-97.

Atherton, M. P. and Ghani, A. A., 2002- Slab breakoff: a model for Caledonian, Late Granite syncollisional magmatism in the orthotectonic (metamorphic) zone of Scotland and Donegal, Ireland. Lithos, 62: 65–85

Beard, J. S., 1997- Geochemistry and petrogenesis of tonalite dikes in the Smith River allochtoon, south-central Virginia. In: Sinha AK, Whalen JB, Hogan JP (eds) The Nature of Magmatism in the Appalachian Orogen, Geological Society of American, Memoir 191: 75-86.

Behrouzi, A., 1993- Explanatory text of Zahedan. Geological Quadrangle Map 1:250000, No. L10, Geological survey of Iran, Tehran.

Boynton, W. ­V., 1983- Geochemistry of the rare earth elements: meteorite studies. In: Henderson, P. (Ed.): Rare Earth Element geochemistry. Elsevier, London, 63–114.

Camp, V. ­E. and Griffis,  R­. J., 1982- Character, genesis and tectonic setting of igneous rocks in the Sistan Suture Zone, Eastern Iran. Lithos, 15: 221-239.

Chappell, B. ­W. and White, A. ­J. ­R., 2001- Two contrasting granite types: 25 years later. Australian Journal of Earth Sciences, 48: 489-499.

De La Roche, H., Leterrier, J., Grandclaude, P. and Marchal, M., 1980- A classification of volcanic and plutonic rocks using R1-R2 diagram and major element analysis- its relationship with current nomenclature, Chemical Geology, 29: 183-210.

Drury, M. ­R. and Urai, J. ­L., 1990- Deformation-related recrystallisation processes. Tectonophys,172: 235–253.

Ferrow, E., 1968- Ein fortan- program zur berechnung der chemischen analkses von gesteinen aus der modalanalyse. Neues Yahrb Mineralogy, 27-33.

Glenn, A. G., 2004 - The influence of melt structure on trace element partitioning near the peridotite solidus. Contrib Mineral Petrology, 147: 511–527.

Harris, N. B. W., Pearce, J. A. and Tindle, A. G., 1986- Geochemical characteristics of collision zone magmatism. Collision tectonic, Geological society of American Bulltein, 19: 67–81.

Hirschmann, M. ­M., Ghiorso, M.­ S., Wasylenki, L. E., Asimow, P. D. and Stolper, E. M., 1998- Calculation of Peridotite Partial Melting from Thermodynamic Models of Minerals and Melts. II. Isobaric Variations in Melts near the Solidus and owing to Variable Source Composition, Journal of Petrology, 40: 297-313 .

Irvine, T. ­N. and Baragar, W. ­R. ­A., 1971- A quide to chemical classification of the common volcanic rocks: Canadian Journal of Earth Sciences 8: 523-548.

Kamber, B. S., Ewart, A., Collerson, K. D., Bruce, M. C. and McDonald, G. D., 2002- Fluid-mobile trace element constraints on the role of slab melting and implications for Archaean crustal growth models Contributions To Mineralogy And Petrology, 144: 38–56.

Kurt, H., Asan, K. and Ruffet, G., 2008- The relationship between collision-related calcalkaline, and withinplate alkaline volcanism in the Karacadag Area (KonyaTurkiye, Central Anatolia), Chemie der Erde, 68:155-176.

Maaloe, S. and Whllie, P.­ J., 1975- Water content of a granite magma deduced from the sequence of crystallization, Contrib Mineral Petrology 37: 145-161.

Magna, T., Janousek, V., Kohut, M., Obrli, F. and Wiechert, V., 2010- Fingerprinting sources of plutonic rocks from variscan belt with lithium isotopes and possible link to Subduction-related origin of some A-Type granites. Chemical Geology, 274: 94-107.

Maniar, P. D. and Piccoli, M., 1989- Teconic discrimination of granitoids. Geological society of American Bulltein, 110: 635–642.

Middlemost, E. ­A. ­K., 1985- Magmas and magmatic rocks. An introduction to Igneous Petrology, Longman group limited.

Miyashiro, A., 1974- Volcanic rock series in island arcs and active continental margins. American Journal of Science. 274: 321–355.

Narshimha, Ch., Laxmaiah, B., Sandhya Rani, P,. Ashok, Ch. and Praveen, K., 2014- Petrography of a dolerite dyke, aiisetti duppalapally, Nalgonda-India. International Journal of Advanced Research, 10: 140-143.

Nesse, W. ­D., 1986- Intruduction to Optical mineralogy. Oxford University Press, NewYork.

Patino Dpuce, A. ­E., 1999- What do experiments tell us about the us about the relative contributions of crust and mantle to the origin of granitic magmas In: Crasero A, Ferenadez C, Vigneresse J L, Eds, Understanding granites, intergrating new classical techniques. Geology Society London, 168: 55-75.

Peccerillo, A. and Tylor, S­. R., 1976- Geochemistry of Eocene calc- alkaline volcanic rocks from the Kastamonu area, northern Turkey. Contributions to Mineralogy and Petrology, 58: 68-81.

Pearce, J. ­A., Harris, N. ­H. and Tindle, A­. G., 1984- Trace element discrimination diagrams for the tectonic interpretation of granitic rocks. Journal Petrology, 25: 956-983.

Rollinson, H. R., 1993- Using Geochemical Data: Evaluation, Presentation, Interpretation. John Wiley and Sons Inc, New York.

Sadeghian, M., Bouchez, J. L., Ne´de´lec, A., Siqueira, R. and Valizadeh, M. V., 2005- The granite pluton of Zahedan (SE Iran): a petrological and magnetic fabric study of a syntectonic sill emplaced in a transtensional setting, Journal of Asian Earth Sciences, 25: 301–327.

Shand, S. ­J., 1943- Eruptive rocks, Their genesis, composition, classification and their relations to ore deposits. John Wiley and Sons, Inc., New York.

Stocklin, J., 1968- Structral history and tectonic of Iran: a review. American Association of Petroleum Geologists Bulletin, 52: 1229-1285.

Srivastava, R. ­K. and Singh, R. ­K., 2004- Trace element geochemistry and genesis of Precambrian sub alkaline mafic dykes from the central Indian craton: evidence for mantle metasomatism, Journal of Asia Earth sciences, 23: 373-389.

Sun, S­. S. and McDonough, W­. F., 1989- Chemical and isotopic systematics of oceanic basalts: implications for mantle compositions and processes. In: Saunders A.D. and Norry M.J. (Eds.), Magmatism in ocean basins. Geology Society London, 42: 313-345.

Saunders, A. D., Tarney, J. and Weaver, S. D., 1980- Transverse geochemical variations across the Antarctic Peninsula: implications for the genesis of calkalkaline magmas. Earth Planet. Sci.Lett., 46:344-360.

Temel, A., Gundogdu, M­. N. and Gourgaud, A., 1998- Petrological and geochemical characteristics of Cenozoic high-K calc-alkaline volcanism in Konya, Central Anatolia, Turkey. Journal of  Volcanology and Geothermal Research, 85: 327–354.

Tirrul, R., Bell, I­. R., Griffis, R. ­­J. and Camp, V­. E., 1983- The Sistan Suture Zone of eastern Iran. Geological Society of America Bulletin, 94: 134-150.

Thompson, R.­ N., 1982- Dispatches form the basalt front. 1. Experiments. Process Geology. Ass, 95: 249-262.

Wang, Q., Wyman, D. ­A., Xu, J., Dong, Y., Vasconcelos, P. ­M., Pearson, N., Wan, Y., Dong, H­., Li, Ch.­, Yu, Y., Zhu, T., Feng, X., Zhang, Q.,Zi, F. and Chu, Zh., 2005- Eocene melting of subducting continental crust and early uplifting of central Tibet: Evidence from central-western Qiangtang high-K calc-alkaline andesites, dacites and rhyolites. Earth and Planetary Science Letters, 272: 158-171.