تأثیر ساختارها بر روی رودخانه قزل‌اوزن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، گروه زمین‌شناسی, تهران, ایران

2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، گروه زمین شناسی، تهران، ایران

چکیده

رودخانه‌ها مهم‌ترین زمین‌منظرهای موجود در سطح زمین هستند که تجزیه آنها به عنوان یک ابزار با ارزش در بررسی‌های زمین‌ساختی مربوط به چند هزار سال تا دو میلیون سال گذشته شناخته شده است. رودخانه قزل‌اوزن به‌عنوان یکی از طولانی‌ترین سامانه‌های رودخانه‌ای در کشور به تغییرشکل‌های زمین‌ساختی به‌خوبی پاسخ داده است. با کشف و توصیف ناهنجاری‌های ژئومورفیک در طول رودخانه قزل‌اوزن و همخوانی آنها با ساختارها خواهیم توانست نقش ساختارها در ایجاد دگرشکلی‌های فعال را مشخص کنیم. انحنای شدید و ناگهانی برای جریان رودخانه،  تغییرات ناهنجار سینوسیتی رودخانه و وجود Knickpointها بر روی نیمرخ طولی رودخانه از جمله ناهنجاری‌های ژئومورفیک مرتبط با ساختارها هستند. انحنای مسیر رودخانه و تغییرات ناهنجار سینوسیتی رودخانه بر روی تصاویر ماهواره‌ای شناسایی و با مشاهدات روی زمین تأیید شده‌اند. Knickpointها بر روی نیمرخ‌های طولی رودخانه  مشخص شده‌اند و اثرات سنگ‌شناسی در ایجاد آنها بررسی شده است به‌گونه‌ای که فقط Knickpointهایی در نظر گرفته شده که بر اثر ساختارها ایجاد شده‌اند. نیمرخ‌های طولی رودخانه از مدل ارتفاع رقومی (DEM) به‌دست آمده‌اند. ناهنجاری‌های یاد شده سپس با ساختارهای استخراج شده از نقشه‌های زمین‌شناسی انطباق داده شده و به این ترتیب ساختارهای مؤثر در ایجاد ناهنجاری‌های ژئومورفیک شناسایی شده‌اند. منطقه مورد بررسی در پهنه‌های سنندج - سیرجان, ایران مرکزی و البرز باختری واقع شده است. در پیرامون رودخانه قزل‌اوزن، سنگ‌های مارن، ماسه‌سنگ، لای‌سنگ، آهک‌، توف، آگلومرا و سنگ‌های آتشفشانی به طور گسترده‌ای رخنمون دارند. این سنگ‌ها، متعلق به سازندهای قم، سرخ زیرین، سرخ بالایی و سازندکرج هستند. انحنای رودخانه قزل‌اوزن در نواحی کوه‌پلنگی، جلودارلو، چم و ینگجه بررسی شده است. تغییرات ناهنجار سینوسیتی رودخانه در نواحی جمعه‌لو، گل‌قشلاق، آرموتلو، کوه قراول، قافلانکوه و کوه پاجدار مطالعه شده است. در نواحی شریف‌آباد، ایمیر، کوه قراول و کوه پاجدار، Knickpointها بر روی نیمرخ طولی رودخانه قزل‌اوزن تشخیص داده شده‌اند. نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهد که  چین‌های با روند شمال‌باختری – جنوب‌خاوری و شمال خاوری- جنوب باختری بیشترین تأثیر را در انحنای مسیر رودخانه قزل‌اوزن داشته‌اند. ناهنجاری‌های ژئوموفیک دیگر بر اثر عملکرد گسل‌های با روندهای شمال باختری- جنوب‌خاوری،  شمال‌خاوری- جنوب‌باختری، شمالی- جنوبی و خاوری-  باختری پدید آمده‌اند بویژه در مواردی که گسل‌های با روند شمال‌باختری- جنوب خاوری و شمال خاوری- جنوب باختری یکدیگر را قطع کرده‌اند. بنابراین فعال‌ترین روندهای ساختاری در پیرامون رودخانه قزل‌اوزن عبارتند از روندهای شمال باختری- جنوب‌خاوری،  شمال‌خاوری- جنوب‌باختری، شمالی- جنوبی و خاوری-  باختری که بیشتر  با روند شکستگی‌های موجود در پی‌سنگ ایران زمین نیز برابر هستند. با این روش چین‌ها و گسل‌های فعال در ناحیه شناسایی شده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Influence of Structures on the Ghezel Ozan River

نویسندگان [English]

  • V. Hosseini toudeshki 1
  • M. Pourkermani 2
  • M. Arian 1
  • Kh. Khosrotehrani 1
1 Department Geology, Science & Research Branch Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department Geology, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Rivers are the most important landforms on the ground whose analysis is known as a useful tool in tectonic surveys in several thousands to two million years ago. The Ghezel Ozan River, the longest river system in the country, has responded to tectonic deformation thoroughly. Detection and characterization of geomorphic anomalies in the Ghezel Ozan River and correlation with structures can specify the role of structures in making active deformations. The intense and sudden deflection in the river course, the abnormal changes in the river sinuosity and knick points upon longitudinal profile of the river are the geomorphic anomalies connected to the structures. Deflection of the river course and abnormal changes in the river sinuosity are identified on the satellite images and approved through field observations. Knick points are specified upon longitudinal profiles of the river and the effects of lithology are surveyed in making of them٫ so that only knick points are considered which are produced by structures. Longitudinal profiles of the river have been obtained from digital elevation model. Above mentioned anomalies then have been correlated with structures extracted from geology maps and in this manner structures effective in making geomorphic anomalies have been identified. The study region is located in Sanandaj – Sirjan, Centeral Iran and Western Alborz zones. Around the Ghezel Ozan River, marl, sandstone, siltstone, limestone, tuff, agglomerate and volcanic rocks are extremely exposed. These rocks belong to Qom, Upper Red, Lower Red and karaj formations. Deflection of the Ghezel Ozan River is surveyed in the regions of Kuh-e-Palangi, Jelovdarlou, Cham and Yengejeh. Abnormal changes in river sinuosity is studied in regions of Jomaelou, Gol gheshlagh, Armoutlou, Kuh-e-Qaravol, Ghaflankuh and Kuh-e-Pajdar. In the regions of Sharif Abad, Iemir, Kuh-e-Qaravol and Kuh-e-Pajdar, knick points are specified upon longitudinal profile of the Ghezel Ozan River. The obtained results show that folds with trends of NW – SE and NE – SW have the highest influence on deflection of the course of the Ghezel Ozan River. The other geomorphic anomalies produced by faults with  trends of NW–SE , NE – SW, N-S and E-W  especially  in instances that faults with trends of NW – SE and NE – SW have intersected. Thus, the most active structural trends in around of the Ghezel Ozan River are trends of NW–SE, NE – SW, N-S and E-W which correlate with trends of fractures in basement of Iran. In this way active folds and faults are identified in the area.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Active structures
  • Ghezel Ozan River
  • Geomorphic Anomalies
  • Active Tectonics
آقانباتی، س. ع.، 1383- زمین‌شناسی ایران،  سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، 620 صفحه.
امینی، ب.، 1383-  نقشه زمین‌شناسی طارم، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
بهروزی، آ. و امینی‌آذر، ر.، 1371- نقشه زمین‌شناسی سراب، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
حاجی‌علیلو، ب. و رضایی، ح.، 1380- نقشه زمین‌شناسی کیوی، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور. 
خدابنده، ع. ا.، فریدی، م. وامینی‌آذر،ر.،1378-نقشه زمین‌شناسی میانه، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
شهیدی، ع. ر. و  بهارفیروزی، خ.، 1380- نقشه زمین‌شناسی حلب، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
فریدی، م. و انوری، آ.، 1380- نقشه زمین‌شناسی هشتچین، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
فنودی، م.، سیاره، آ. ر.، 1379- نقشه زمین‌شناسی یاسوکند، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
لطفی، م.، 1380- نقشه زمین‌شناسی ماه‌نشان، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
نظری، ح. و سلامتی، ر.، 1377- نقشه زمین‌شناسی رودبار، مقیاس 100000/1، سازمان زمین‌شناسی کشور.
 
 
References
Hayakawa, Y., 2004- Form and distribution of fluvial knickzones in mountainous watersheds: A GIS analysis for Kanto, Japan. Master Thesis for the Department of Earth and Planetary Science. Faculty of Science, the University of Tokyo.
Holbrook, J. M. & Schumm, S. A., 1999- Geomorphic and sedimentary response of rivers to tectonic deformation: a brief review and critique of a tool for recognizing subtle epeirogenic deformation in modern and ancient settings. Tectonophysics , 305: 287– 306.
Jaint, V. & Sinha, R., 2005- Response of active tectonics on the alluvial Baghmati River, Himalayan foreland basin, eastern India: Geomorphology٫ 70: 339–356.
Wohl, E. & Achyuthan, H., 2002- Substrate Influences on Incised- Channel Morphology. Journal of Geology 110: 115–120.
Wohl, E. E., Thompson, D. M. & Miller, A. J., 1999- Canyons with undulating walls. Geological Society of America Bulletin 111: 949–959.
Zaprowski, B. J., Evenson, E. B., Pazzaglia, F. J. & Epstein, J. B., 2001- Knickzone propagation in the Black Hills and northern High Plains: a different perspective on the late Cenozoic exhumation of the Laramide Rocky Mountains. Geology 29, 547–550.