نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران آزمایشگاه دینامیک لیتوسفر، دانشگاه مونت پلیه II، مونت پلیه، فرانسه

2 آزمایشگاه دینامیک لیتوسفر، دانشگاه مونت پلیه II، مونت پلیه، فرانسه

چکیده

زایش و فرگشت حوضه‌های منسوب به تتیس در درازنای تاریخ زمین شناختی، از پرکامبرین پسین تا پالئوژن، همیشه مورد توجه پژوهشگران علوم زمین بوده است. شاید بتوان اولین آثار و نشانه‌های زایش حوضه‌های گوناگون تتیس را که سبب قطعه قطعه شدن و جدایش ابرقاره‌ها و خشکیهای کهن اوراسیا،‌ گندوانا و بلوکها و خرده صفحه‌های میان آنها شده است را در پرکامبرین با زایش اقیانوس پروتوتتیس در بخشهای گوناگون، بویژه کمربند ساختاری البرز جستجو کرد. گرچه شواهدی آشکار از فرایند و زمان باز شدن این اقیانوس در دست نیست ولی پژوهشهای اخیر گواهی بر چگونگی و زمان بسته شدن آن فراهم آورده‌اند. 
جمعی از پژوهشگران، سریهای آتشفشانی منسوب به اردوویسین و سیلورین  فلات ایران و البرز را در رابطه با زایش و گسترش حوضه تتیس کهن (پالئوتتیس) دانسته‌اند که در نتیجه عملکرد سامانه کششی برشی در میان صفحه‌های توران از اوراسیا و گندوانا شکل گرفت.
گرچه با افزایش آهنگ فرونشست حوضه‌های پرمین در اواخر پالئوزوییک نشانه‌هایی از چیرگی سامانه کششی بین خرد قاره ایران و صفحه عربی  می‌توان یافت، ولی ظهور آتشفشانیهایی از نوع واگرا (قلیایی) در تریاس بالایی را می‌توان نشانی آشکار بر زایش و کافتش پوسته اقیانوسی نوتتیس منظور کرد. نقطه عطف فرگشت حوضه‌های خزر و سیاه  می‌تواند در این زمان بوده باشد.
فرگشت ساختاری حوضه‌های تتیس به صورت دوره‌ای یکی پس از دیگری در میان قطعات و صفحاتی چون توران، کپه داغ ـ قفقاز، البرز، سبزوار، خردقاره ایران مرکزی و صفحه عربی قابل رهگیری است.
توالی و تکرار زمین‌ساخت کششی و فشاری حاصل از گسترش و بسته شدن این گونه حوضه‌ها در طی کوهزادهای آسینیتک ـ کاتانگایی، سیمرین و آلپی که گاه بر پی‌سنگی از مجموعه‌های دگرگونی و تغییر شکل یافته حاصل از رخدادهای کالدونین و هرسینین منطبق می‌باشد، سبب تکامل زمین‌ساختی حوضه‌های رسوبی نواحی متأثر از کوهزادهای گوناگون شده است.
البرز به عنوان بلوکی کشیده در پهنه پرتکاپوی زمین‌ساختی و متأثر از اغلب رخدادهای شناخته شده زمین‌شناختی در هر دو ابرقاره اوراسیا و  گندوانا در حد میانی این دو قاره کهن سیر تکوین خود را سپری کرده است.
فرایند نازک‌شدگی و ستبرشدگی پی‌سنگ البرز در طی رخدادهای کهن در مقایسه با بخشهای دیگر ایران‌زمین،  نشانگر آهنگ تقریبی ثابت و با اندک شیب منفی  به سوی شمال، ناشی از کاهش ستبرای پوسته بلورین و پوسته زیرین به سوی حوضه خزر است.
سامانه  چین‌خوردگی از نوع چینهای جداشدگی(detachment folds) همراه با بالا آمدگی رخساره‌های کهن در فرادیواره گسل بنیادی شمال البرز از جمله ویژگیهای آشکار بخش مرکزی این کمربند ساختاری است که در قالب گل ساخت قابل مشاهده است.
چین‌خوردگی و تکاپوی بیشتر زمین ساختی بخش باختری این گسل به نسبت بخش خاوری، از دیگر ویژگیهای ساختاری این ناحیه است. در این میان گسلهای شمال البرز، موشا و طالقان در ردیف گسلهای بنیادی به شمار رفته که دیگر گسلها چون گسل خزر و گسل شمال تهران از رشد آنها به دو سوی شمال و جنوب البرز مرکزی شکل یافته‌اند.

کلیدواژه‌ها

Alavi, M., 1991- Sedimentary and structural characteristics of the Paleo-Tethys remnants in northeastern Iran. Geological society of America Bulletin 103, 983-992.

Alavi, M., 1992 - Thrust Tectonics of the Binalood region,NE Iran. Tectonics 11(2), 360-370.

Alavi, M., 1994 - Tectonics of the Zagros orogenic belt of Iran : new data and interpretations. Tectonophysics 229, 211-238.

Alavi, M., 1996- Tectonostratigraphic synthesis and structural style of the Alborz montains in northern Iran. J.Geodynamics 21(1), 1-33.

Alavi, M., Vaziri, H., Seyed Emami, K., Lasemi, Y., 1997- The Triassic and associated rocks of the Nakhlak and Aghdarband area in central and northeastern Iran as remanent of the southern turanian active continental margin. GSA Bulletin 109(12), 1563-1575.

Allen, M. B., Ghassemi, M. R., Shahrabi, M., Qorashi, M., 2003b - Accomodation of late Cenozoic oblique shortening in the Alborz range, northern Iran. Journal of Structural Geology 25, 659-672.

Allen, M. B., Jones, S., Ismail Zadeh, A., Simmons, M., Anderson, L., 2002- Onest of subduction as the cause of rapid Plio-Quaternary subsidence in the South Caspian basin.

Allen, M. B., Vincent, S. J., Ian Alsop, G., Ismail Zadeh, A. , Flecker, R., 2003 a- Late Cenozoic deformation in sout Caspian region : effects of a rigid basement block within a collision zone. Tectonophysics 366, 223-239.

Axen, G. J., Lam, P.S. , Grove, M., Stokli, D. F. ,Hassanzadeh, J., 2001- Exhumation of the west-central Alborz mountain,Iran,Caspian subsidence,and collision-related tectonics. Geology 29(6), 559-562.

Berberian, M., 1983- The southern Caspian : A compression depression floored by a trapped, modifief oceanic crust. Canadian Journal of Earth Sciences 20, 163-183.

Berberian, M., King, G. C. P., 1981- Towards a paleogeography and tectonic evolution of Iran. Journal Earth Science 18, 210-265.

Boulin, J., 1991- Structures in Southwest Asia and evolution of the eastern Tethys. Tectonophysics 196, 211-268.

Brunet, M. F., Korotaev, M. V., Ershov, A. V. , Nikishin, A.,M., 2003- The South Caspian Basin: A rewiew of its evolution from subsidence modeling. Sedimentary Geology 156, 119-148.

Clark, G. C., Davies, R. G., Hamzepour, B., Jones, C. R., Ghorashi, M., Navaee, I., 1977- Geological map of Bandar- e -Anzali, Scale1:250,000. GSI.

Davoudzadeh, M., Schmidt, K., 1984 - A Review of the Mesozoic Paleogeography and Paleotectonic Evolution of Iran. N. Jb. Geol. Palaont. Abh. 168(2/3), 182-207.

Dehghani, G. A., Makris, J., 1984 - The Gravity Feild and Crustal Structure of Iran. N.Jb.Geol.Palont.Abh. 168(2/3), 215-229.

Doglioni, C.,1995- Geological remarks on the relationships between extension and convergent geodynamic settings. Tectonophysics 252, 253-267.

Doloei, J., Roberts, R., 2003- Crust and uppermost mantel structure of Tehran region from analysis of teleseismic P-waveform receiver function. Tectonophysics 364, 115-133.

Jackson, J., Priestley, K., Allen, M. , Berberian, M., 2002- Active tectonics of the South caspian Basin. Geophys. J. Int. 148, 214-245.

Karimi Bavand pur, A. R., Haji Hoseini, A., 1999- Geological map of Kermanshah, Scale 1:100,000. GSI.

Kazmin, V. G., Sbortshikov, I. M., Ricou, L.E., Zonenshain, L. P., Boulin, J.,  Knipper, A. L., 1986- Volcanic belts as markers of The Mesozoic-Cenozoic active margin of Eurasia. Tectonophysics 123, 123-152.

Lasemi, Y., 2001- Facies analysis, depositional environments and sequence stratigraphy of the Upper Precambrian and Paleozoic rocks of Iran. GSI.

Lybris, N., Manby, G., Poli, J. T., Kalougin, V., yousouphocaev, H. , Ashirov, T., 1998- Post-triassic evolution of the southern margin of the Turan plate. C.R. Acad. Sci. Paris,Sciences de la terre et des planetes/ Earth & Planetary Sciences 326, 137-143.

Mangino, S., Priestly, K., 1998- The crustal structure of the southern Caspian region. Geophys. J. Int. 133, 630-648.

Mitra, S., 2003- A unified kinematic model for the evolution of detachment folds. Jounal of Structral Geology 25, 1659-1673.

Nazari, H., 1996- Tectonostratigraphy map of Harsin sheet, Scale 1:400,000. GSI.

Nazari, H., 2000- Tectonomagmatic and tectonostratigraphy of Alborz Magmatic Arc. Proceedings of The 18th. Symposium on Geoscience, GSI.

Nazari, H., 2006- Analyse de la tectonique recente et active dans l'Alborz Central et la region de Teheran:Approche morphotectonique et paleoseismologique. Science de la terre et de l'eau. Montpellier, Montpellier II: 247.

Nazari, H., Omrani, J. , Shahidi, A., R., 2004- Geological map of Anzali. GSI.

Nazari, H., Ritz, J. F., Ghorashi, M., Abbasi, M., Saidi, A., Shahidi, A. R. , Omrani. J., 2003- Analyzing Neotectonic in Central Alborz : Prelimenary results. Proceedings of The 4th. Symposium on Seismology,(See 4), IIEES.

Nazari, H., Salamati, R., 1998- Geological map of Rudbar. GSI.

Nazari, H., Shahidi, A. R., 1997- Geological map of Harsin. GSI.

Priestly, K., Baker, C. , Jackson, J., 1994- Implications of earthquake focal mechanism data for the active tectonics of South Caspian Basin and surrounding regions. Geophys. J. Int. 118, 111-141.

Sengor, A. M. C., 1984- The Cimmeride orogenic system and the Tectonics of Eurasia. Geological society of America ,Special Paper 195.

Sengor, A. M. C., 1985- The story of Tethys : how meny wives did Okeanos have. Episodes 8, 3-12.

Sengor, A. M. C., 1989- The Tethyside orogenic system: An interoduction. Tectonic Evolution of the Tethyan Region,Kluwer, 1-22.

Shojaat, A. A., Hassanipak, A., Mobasher, K. ,Ghazi, A. M., 2003- Petrology,geochemistry and tectonics of the sabzevar ophiolite. Journal of Asian Earth Sciences x x, 1-15.

Stampfli, G. M., 1996- The Intra- Alpine terrain : a Paleotethyan remnant in the Alpine Variscides. Eclogae geologicae Helvetiae 89, 13-42.

Stampfli, G. M., 2000- Tethyan oceans. Geological society,london,special publications 173, 1-23.

Stocklin, J., 1968- Structural history and tectonics of Iran : a review. AAPG Bulletin 52, 1229-1258.

Stocklin, J., 1974a- Northern Iran : Alborz Mountains.,. Geol. Soc. Lon. Special pub. 4, 213-234.

Stocklin, J., 1974b- Possible ancient continental margins in Iran. The geology of continental margins : Berlin,west Germany Springer-Verlag, 873-887.

Stocklin, J., 1977- Structural correlation of the Alpine ranges between Iran and central Asia. Soc. Geol. Fr 8, 333-353.

Talbot, C. J., Alavi, M., 1996- "The past of a future syntaxis across the Zagros." Geol. Soc. Special pub. 100: 89-109

Tatar, M., 2001- Etude Seismotectonique de deux Zones de collision continentale : Le Zagros Central et l'Alborz (Iran),  These Phd, Joseph Fourier.

Vernant, P., Nilforoushan, F., Chery, J., Bayer, R., Djamour, Y., Masson, F., Nankali, H., Ritz, J.,F., Sedighi, M., Tavakoli,F., 2004- Deciphering oblique shortening of central Alborz in Iran using geodetic data. Geology.

Von Raumer, J. F., Stampfli, G. M. , Mosar, J., 1998- From Gondwana to Pangaea-an Alpine point of view. Terra Nostra,154- 156.

Wernicke, B. P., 1985- Uniform-sense normal simple shear of the continental  lithosphere. Can. J. earth Sci. 22, 108-125.

Zonenshine, L. P., Le Pichon, X., 1986- Deep basins of the black sea and Caspian sea as remnants of Mesozoic back-arc basin. Tectonophysics 123, 181-211.