فعالیت ماگمایی بازی در حوضه کششی پشت کمانی ژوراسیک زیرین- میانی در لبه شمالی پهنه‎های ایران مرکزی- جنوب البرز خاوری، شاهرود- دامغان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران

2 دانشجوی دکترا، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران

3 دانشیار، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران

چکیده

حوضه ژوراسیک لبه شمالی پهنه ساختاری ایران ­مرکزی و جنوب البرز خاوری در استان سمنان، دربردارنده سنگ­های آذرین با ترکیب بازی متعلق به مراحل اولیه پیدایش و گسترش یک حوضه کششی پشت ­کمانی نابالغ در این زمان است. این سنگ­های آذرین بازی، به هر دو شکل خروجی (بازالتی) و نفوذی (دایک، سیل و استوک­های کوچک میکروگابرویی) در توالی رسوبی بخش زیرین سازند شمشک و معادل آن در پهنه ساختاری ایران مرکزی رخنمون دارند. ماگماهای سازنده این سنگ­ها دارای ماهیت کالک‎آلکالن هستند و از عناصر سنگ‌دوست بزرگ‌یون (LILE) و عناصر خاکی کمیاب سبک (LREE) غنی­شدگی، و از عناصر خاکی کمیاب سنگین (HREE) تهی­شدگی نشان می­دهند. این ماگماها، از ذوب بخشی 5 تا 30 درصدی ستون­های گوشته­ای اسپینل ­پریدوتیتی (در زیر ایران مرکزی) و گارنت ­لرزولیتی (در زیر البرز خاوری)، در یک جایگاه زمین­ساختی کششی پشت­کمانی نابالغ، ناشی از فرورانش مایل سنگ‌کره اقیانوسی نوتتیس به زیر ایران مرکزی در تریاس بالایی- ژوراسیک میانی حاصل شده و از راه سامانه­های شکستگی و گسلش، به ترازهای بالاتر پوسته قاره­ای رفته و به روش­های مختلف درون حوضه­های رسوبی کم­ژرفای این پهنه­ها جایگزین شده­اند. این حوضه، در پشت­کمان ماگمایی تریاس بالایی- ژوراسیک زیرین ایران مرکزی و در نتیجه بروز حرکات کششی در پوسته قاره­ای ایران مرکزی- البرز تشکیل شده است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Basic magmatism in the extentional back-arc basin of the Lower-Middle Jurassic on the Northern edge of Central Iran-South of Eastern Alborz zones, Shahrood-Damghan

نویسندگان [English]

  • H. Ghasemi 1
  • M. Rostami Hossuri 2
  • M. Sadeghian 3
1 Professor, Faculty of Earth Sciences, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
2 Ph.D. Student, Faculty of Earth Sciences, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
3 Associate Professor, Faculty of Earth Sciences, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
چکیده [English]

The Lower Jurassic basin of northern margin of central Iran structural zone and south of eastern Alborz in Semnan province, contains igneous rocks with basic composition, belonging to early stages of occurrence and development of an immature extensional back arc basin at this time. These basic igneous rocks cropped out in at the base of Shemshak Formation and its equivalent in central Iran Structural zone, in the form of extrusive (basaltic rocks) and intrusive (dike, sill and microgabbroic small stocks) rocks. Magma forming of these rocks have had calc – alkaline nature and was enriched in large ion lithophile elements (LILE) and light rare earth elements (LREE) and also was depleted in heavy rare earth elements (HREE). The mentioned magmas was, originated from 5 to 30% partial melting of the spinel peridotitic (below the central Iran) and garnet lherzolithic (below the Eastern Alborz) mantle plumes in an immature extensional back arc basin tectonic setting due to oblique subduction of Nneothetyan oceanic lithosphere beneath the central Iran structural zone at late Triassic to middle Jurassic time, and were ascending to upper levels of continental crust by fault and fracture systems and emplaced in shallow sedimentary basins of these zones in different ways. This basin was formed in the behind of the upper Triassic – Lower Jurassic magmatic arc of central Iran and due to initiation of extensional movements in the continental crust of central Iran and Alborz.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Magmatism
  • Extentional Basin
  • Back-arc
  • Jurassic
  • Central Iran
  • Eastern Alborz
کتابنگاری
ابتهاج، م.، 1393- پترولوژی و ژئوشیمی دایک‏های دیابازی منطقه باختر بند هزارچاه، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم ­زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
احمدی خلجی، ا.، طهماسبی، ز.، رحمانی، س. و بصیری، س.، 1394- ویژگی­های ژئوشیمیایی و زمین­ساختی سنگ­های آتشفشانی خاور نهاوند( پهنه سنندج- سیرجان)، پترولوژی، سال ششم، شماره بیست و سوم، صص. 1 تا 26.
اصغرزاده، ز.، 1392- زمین‌شناسی، ژئوشیمی و پترولوژی دایک­های دیابازی منطقه دلبر، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم­زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
بلاغی اینانلو، ز.، 1393- پترولوژی و ژئوشیمی مجموعه دگرگونی- آذرین دلبر، بیارجمند (جنوب خاور شاهرود)، رساله دکترا، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
بلاغی، ز.، صادقیان، م.، قاسمی، ح.، محجل، م. و جای، م.، 1393-  کانی­شناسی، زمین شیمی و سن پرتوسنجی دایک­های مافیک موجود در مجموعه­ی دگرگونی دلبر،  بیارجمند (جنوب  خاور شاهرود)، مجله بلورشناسی و کانی­شناسی ایران، سال بیست و دوم، شماره سوم، صص. 471 تا 484.
بیاتی، م.، اسماعیلی، د.، فدوی، ف.، وصالی، ی. و مقدور مشهور، ر.، 1395- سنگ شناسی، زمین‎شیمی و خاستگاه ژئودینامیک توده گرانیتوییدی کلاه قاضی (جنوب باختری اصفهان)، پترولوژی، سال هفتم، شماره بیست و ششم، صص. 45 تا 64.
ترکیان، ا.، محبی، خ. و سپاهی، ع.، ۱۳۹۳ - پترولوژی نفوذی­های گابرو-دیوریتی در کوه پریشان، جنوب قروه استان کردستان)، پترولوژی، سال ششم، شماره بیست و سوم، صص. 27 تا 44.
جمشیدی، خ.، 1389- مطالعه ماگماتیسم مافیک قاعده سازند شمشک در زون البرز خاوری، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شاهرود.
حسینی، ب. و احمدی، ا.، 1395- ژئوشیمی و سن سنجی اورانیم-  سرب سنگ­های گرانیتوییدی شمال سامان، فصلنامه علوم­زمین، سال بیست و پنجم، شماره صدم، صص. 109 تا120.
حسینی، س. ح.، 1394- پترولوژی، ژئوشیمی و ژئوکرونولوژی توده گرانیتوییدی بندهزارچاه بیارجمند (جنوب خاور شاهرود)، رساله دکترای پترولوژی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
حسینی، س. ح.، قاسمی، ح. و صادقیان، م.، 1392- سنگ­شناسی، زمین‎شیمی و جایگاه چینه‎شناختی اجتماعات دایکی دیابازی قطع کننده توده گرانیتوییدی بند هزار چاه (جنوب ­خاور شاهرود) شاهدی بر ماگماتیسم سیمیرین میانی، مجله ژئوشیمی، سال اول، شماره چهارم، صص. 317 تا 309.
دادپور، م.، 1393- پترولوژی و ژئوشیمی سنگ­های بازالتی موجود در قاعده توالی رسوبی ژوراسیک منطقه جمیل در خاور سهل (جنوب خاور شاهرود) و جایگاه ژئودینامیکی آنها، پایان­نامه کارشناسی ارشد پترولوژی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
طهماسبی، ز.، خلیلی، م.، احمدی خلجی، ا. و مکی‏زاده، م. ع .، 1389- پتروژنز توده گرانیتوئیدی جنوب شازند (جنوب باختر اراک)، پترولوژی، سال اول، شماره اول، صص. 87 تا 102.
طهماسبی، ز.، میراسماعیلی، م.، احمدی خلجی، ا. و سپه­وند، ف.، 1393- پترولوژی، ژئوشیمی و شیمی کانی سنگ­های نیمه‎آتشفشانی و انکلاوها در شیرمزد تپه (جنوب باختر اراک)، پترولوژی، سال ششم، شماره بیست و دوم ، صص. 137 تا 156.
عزیزی، م.، 1391- پترولوژی و ژئوشیمی توده گرانیتوییدی سفید سنگ و سنگ­های دگرگونی میزبان آن (جنوب بیارجمند)، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شاهرود.
قاسمی، ح. و جمشیدی، خ.، 1390- ژئوشیمی، سنگ­شناسی و الگوی تکتونوماگمایی پیشنهادی برای تشکیل سنگ­های بازی قلیایی در قاعده­ی سازند شمشک، زون البرز خاوری، مجله بلورشناسی و کانی­شناسی ایران، سال نوزدهم، شماره چهارم، صص. 699 تا 714.
قاسمی، ح. و جمشیدی، خ.، 1392- بررسی خصوصیات ناحیه منشأ سنگ­های آلکالن بازیک قاعده سازند شمشک در البرز خاوری، فصلنامه زمین­شناسی ایران، سال هفتم، شماره بیست و هفتم، ص. 17 تا 29.
قاسمی، ح. و طاهری، ع.، 1383- شواهدی تازه از آغاز کافت­زایی نئوتتیس در ایران، مجله علوم و فنون دانشگاه صنعتی شاهرود، شماره دوم، صص. 17 تا 26.
مقدسی، ص.، 1382- پترولوژی، پتروژنز و جایگاه چینه­نگاری سنگ­های آتشفشانی ژوراسیک در زون البرز خاوری، پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم زمین، دانشگاه صنعتی شاهرود.
منصف، ا.، رهگشای، م. و وایت چرچ، ه.، ۱۳۸۹- تحولات پتروژنتیک در توالی­های ماگماتیکی ژوراسیک نواحی حسین آباد- حاجی آباد در کمربند سنندج- سیرجان (جنوب ایران)، پترولوژی، سال اول، شماره چهارم ، صص. 89 تا 112.
نعیم امامی، س. و خلیلی، م.، 1393- سن‌سنجی سنگ‎های آتشفشانی و نیمه عمیق شمال شهرکرد با روش 40Ar/39Ar رهیافتی نو پیرامون زمان وقوع و دوام پدیده آتشفشانی ژوراسیک در پهنه سنندج- سیرجان، پترولوژی، سال پنجم، شماره هجدهم، صص. 1 تا 14.
References
Berberian, M. and Nogol, M., 1974- Preliminary explanation text of the geology of Deh Sard and Khabr maps with some remarks on the metamorphic complexes and the tectonics of the area (two geological maps, 1/100000 from the Hajiabad quadrangle map). Geological Survey of Iran, internal report.
Dimitrijevic, M. D., 1973- Geology of Kerman. Geological Survey of Iran, No. 72.
Ricou, L. E., 1974- L’étude géologique de la région de Neyriz (Zagros iranien) etl’évolution des Zagrides. Thesis, Université Paris-Sud, Orsay.
Sabzehei, M., 1974- Les mélanges ophiolitiques de la région d'Sfandagheh (Iran méridional), Etude petrologique et Structurale, Interprétation dans le cadre Iranien. Ph. D. thesis, Universite de Grenoble, France.
Taraz, H., 1974- Geology of the Surmaq-Deh Bid area, Abadeh region, Central Iran. Geological Survey of Iran.
Verdel, C., 2009- Cenozoic geology of Iran: An intergrated study of extentional tectonics and related volcanism. Ph.D. Thesis. California Institute of Technology, Pasadena, California USA.